Και αν στη σουίτα  του Στρος-Καν…

Αιρετικές προσεγγίσεις στα µυστικά της ψυχής και των ανθρώπινων σχέσεων από µια συγγραφέα που φλερτάρει µε τον θάνατο
Οχι µόνο δεν κάνει κρύο σταδωµάτια και γενικά στους χώρους που κατοικούνται (που στοιχειώνονται, θα ήταν σωστότερο να πούµε) από τα πρόσωπα των διηγηµάτων της Μαρίας Κουγιουµτζή αλλά και τα τυλίγει µια πυρακτωµένη ατµόσφαιρα, µια καυτή λάβα από την έκρηξη υπόγειων συναισθηµάτων και παθών, που οδηγούν στον θάνατο. Έναν θάνατο ζεστό και αυτόν, που έρχεται όµως σαν κύµα θαλπωρής, σαν ανακουφιστική αγκαλιά ή ακόµα και σαν ερωτική κορύφωση.

Η Μαρία Κουγιουµτζή βραβεύτηκε δις για το προηγούµενο και πρώτο βιβλίο της, το «Άγριο βελούδο», συλλογή διηγηµάτων κι εκείνο. Αν υπήρχε όµως βραβείο για το πιο θανατόληπτο βιβλίο, θατοκέρδιζε σίγουρα µε αυτό το δεύτερο. Σχεδόν όλα τα διηγήµατα του τόµου, που δεν είναι λιγότερα από τριάντα πέντε, µιλούν για θάνατο: φόνους, αυτοκτονίες, εκτελέσεις, θανάσιµα δυστυχήµατα, σπανιότερα φυσικούς θανάτους. Και οι λίγες εξαιρέσεις που ευθύνονται γι’ αυτό το «σχεδόν» είναι εξίσου, αν όχι περισσότερο ζοφερές: πρωταγωνιστούν εκεί σώµατα ακρωτηριασµένα, παραµορφωµένα ή οικτρά φθαρµένα, ενώ έχουµε και µια περίπτωση σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκου, σύµφωνα µε την περιγραφή της πράξης από τον Ποινικό Κώδικα, αν και, όπως θα δούµε, η προσέγγιση της συγγραφέως µάς αφήνει µια άβολα διαφοροποιηµένη αίσθηση.

Η Κουγιουµτζή εµφανίστηκε στην πεζογραφία στην προχωρηµένη ηλικία των εξήντα τριών ετών. Σήµερα είναι εξήντα έξι. Υποτίθεται ότι στις ηλικίες αυτές ο άνθρωπος αρχίζει σιγά σιγά να συµφιλιώνεται τόσο µε τη ζωή όσο και µε την ιδέα του θανάτου. Αλλά η θεσσαλονικιά συγγραφέας φαίνεται ν’ ατενίζει την πρώτη σαν εφιάλτη και να ξορκίζει τη δεύτερη µε τη µέθοδο του ευφηµισµού: όσο τροµακτικότερη µορφή παίρνει ο θάνατος τόσο γλυκύτερες ιδιότητες τού αποδίδονται, όπως αυτές του γητευτή, του εραστή, του παρηγορητή, του λυτρωτή. Ή και του από µηχανής θεού, γιατί πολλές φορές προ(σ) καλείται για να δώσει λύση σε µια ιστορία που η συγγραφέας µοιάζει να µη ξέρει τι να την κάνει. Άλλοτε, πάλι, ο θάνατος είναι η αφορµή µάλλον παρά η αιτία ενός πένθους τόσο µόνιµου, αλλά και τόσο αποµακρυσµένου από την πηγή του, ώστε καταλήγει να γίνει ηδονικό σαν τη φαγούρα µιας παλιάς πληγής.

Για να µη παρεξηγηθούµε: ηΚουγιουµτζή γράφει καλά, πολύ καλά µάλιστα. Αν τα λιγότερο πετυχηµένα διηγήµατά της αφήνουν τη γεύση του µελό, αρκετά άλλα παραµερίζουν τιςσυναισθηµατικές ευκολίες και διερευνούν µε παραγωγικό τρόπο πολύπλοκες σχέσεις και ψυχικές διαθέσεις. Φαντάσµατα, νέκυιες, υβριδικές συνθήκες ανάµεσα στο όνειρο και την πραγµατικότητα, ξαφνικές αλλαγές οπτικής γωνίας, που µας κάνουν να βλέπουµε µια κατάσταση σε πολύ διαφορετικό φως απ’ ό, τι πριν, λεπτή απόδοση του unheimlich, της ακαθόριστα δυσοίωνης και τροµακτικής ατµόσφαιρας, τέτοια στοιχεία και τεχνικές εισάγονται επιδέξια στην αφήγηση, για να εκφράσουν το ανοµολόγητο, ν’ αναδείξουν αµφιθυµίες που καταλύουν τις διαχωριστικές γραµµές ανάµεσα στο επιτρεπτό και το απαγορευµένο, το ηθικό και το ανήθικο, το φυσιολογικό και το ανώµαλο. Και, πράγµα πολύ σηµαντικό, όχι µε την πρόθεση να διακηρυχτεί καταπραϋντικά µια διαφορετική, πιο ανεκτική ηθική αλλά, ίσα ίσα, µε την ένταση της αντινοµίας ν’ αφήνεται να πλανιέται ώς το τέλος (και πέρα από το τέλος) σαν βασανιστικό ερώτηµα.

Το πρώτο διήγηµα της συλλογής, για παράδειγµα, περιλαµβάνει κάτι σαν µίνι εκδοχή του «συνδρόµου της Στοκχόλµης»: ένας ταξιτζής που έπεσε θύµα ληστείας περιγρά φει τη µετάλλαξη του φόβου του σ’ ένα αίσθηµα σχεδόν ερωτικής υποταγής στον ληστή του. Στο διήγηµα «Ο εραστής της λαίδης Τσάτερλη», για να πάρουµε µια άλλη, ακόµα πιο ανορθόδοξη και ανησυχητική περίπτωση, η «τιµωρία» που επιβάλλει στην ανήλικη, τότε, αφηγήτρια ο θείος της για το διάβασµα του απαγορευµένου βιβλίου είναι µια πράξη ασέλγειας, την οποία το κοριτσάκι βιώνει µ’ ένα µείγµα τρόµου κι ένοχης ευχαρίστησης. Αν η Κουγιουµτζή βρισκόταν αντιµέτωπη µε µια υπόθεση όπως αυτή του Στρος-Καν και της καµαριέρας, µάλλον θα προβληµατιζόταν για περισσότερα πράγµατα από το αν η καταγγελία ανταποκρίνεται ή όχι στα γεγονότα… Το πρόβληµα µε αυτό το βιβλίο είναι η πολύ άνιση ποιότητα των διηγηµάτων που το απαρτίζουν, αλλά και η συχνά άνιση ποιότητα των λογοτεχνικών χειρισµών της συγγραφέως µέσα στο ίδιο διήγηµα. Η αντισυµβατική µατιά εναλλάσσεται µ’ ενοχλητικά στερεοτυπικές απεικονίσεις δραµάτων, η σχεδόν πάγια τακτική της «κορύφωσης» των ιστοριών µ’ έναν τραγικό θάνατο ή µια βίαιη αποκάλυψη πνίγει σε πολλές περιπτώσεις πιο λεπταίσθητες και πρωτότυπες επισηµάνσεις, που έχουν προηγηθεί. Αφού διαβάσει κανείς τρία ή τέσσερα διηγήµατα, δεν δυσκολεύεται να προβλέψει πώς θα καταλήξουν τα υπόλοιπα. Το κενό ανάµεσα σε δύο µπαλκόνια, που ένα κοριτσάκι δρασκελίζει κάθε τόσο για να περάσει στο διπλανό διαµέρισµα, µαντεύουµε αµέσως ότι θα γίνει µοιραίο. Το διανοητικά καθυστερηµένο αγόρι, που ο άγριος πατέρας του τού απαγορεύει να χαϊδεύει τα πουλιά του περιστερώνα του, µαντεύουµε σε ποια πράξη θα οδηγηθεί από την τυφλή οργή του.

Η συνολική εντύπωση θα ήταν σίγουρα καλύτερη, αν η συγγραφέας είχε κάνει αυστηρότερη επιλογή ανάµεσα στα γραφτά της και είχε αντισταθεί περισσότερο στον πειρασµό της εντυπωσιοθηρικής επένδυσης των ιστοριών της. Όσο για την εµµονή της µε τον θάνατο, ένα µόνο θα πούµε: οι καρποφόρες εξερευνήσεις της στα απόκρυφα της ζωής µάς πείθουν ότι µπορεί να δώσει και σ’ αυτή την αγωνία της πιο επεξεργασµένες, πιο δυναµικές µορφές.