Επιστροφή στις πηγές

Μία από τις γονιµότερες και θα έλεγα τις βαθύτερες ρίζες του ευρωπαϊκού θεάτρου είναι το µιµόδραµα. Ηδη στο «Συµπόσιο» του Ξενοφώντα, ανάλογο φιλοσοφικό συµπόσιο µε παρόντα πάντα τον Σωκράτη, η βραδιά τελειώνει µε τους µίµους συρακόσιου θεατρώνη που παίζουν τον έρωτα του ∆ιονύσου µε την Αριάδνη στη Νάξο. Ο Ξενοφών µάλιστα τολµηρά αφηγείται πως η ερωτική συνάντηση τελειώνει µε επί σκηνής συνουσία, τόσο έντονη ώστε οι καλεσµένοι φεύγοντας υπόσχονταν στον εαυτό τους να παντρευτούν, αν ήταν άγαµοι, οι δε παντρεµένοι έσπευδαν στο σπίτι τους να µιµηθούν στην κλίνη τα συµπλέγµατα των µίµων!

Είναι λοιπόν πλέον γνωστό πως στην πολιτισµική χοάνη της Αλεξάνδρειας αλλά και της Αντιόχειας και εξαιτίας µετοίκων ατελούς ελληνικής παιδείας και χρήσης της κοινής ελληνικής αναπτύχθηκαν µιµοδράµατα µε θεµατικές από τους κοινόχρηστους µύθους (Μήδεια, Ιφιγένεια, Ηλέκτρα, Ηρακλής) όπου οι µίµοι µε κώδικες χειρονοµίας και σωµική γλώσσα αναπαριστούσαν τα δρώµενα ενώ στο πλάι ανάλογα µε τη γλώσσα που οµιλούσαν οι θεατές (Ελληνες, Εβραίοι, Αρµένιοι, Ρωµαίοι, Αραβες, Φοίνικες κ.τ.λ.) ένας αφηγητής εξηγούσε τα καθέκαστα. Αυτή η αφήγηση ονοµαζόταν «Παρακαταλογή» και σε συγκοπή «παραλογή» εξ ου και οι παραλογές, τα αφηγηµατικά δηµοτικά τραγούδια µε δραµατικό περιεχόµενο.

Το µιµόδραµα άνθησε και αργότερα, ιδιαίτερα στην Κάτω Ιταλία και στη Ρώµη, όπου διασηµότερο είδος ήταν οι Φλύακες, κωµικές παρωδίες πάνω σε τραγικά θέµατα, µε τη διαφορά πως είχε προστεθεί και υποτυπώδες κείµενο. Γνωστοί επίσης ήταν οι µιµίαµβοι µε κυριότερους του Ηρώνδα που ενέπνευσαν και τον Καβάφη.

Στα χρόνια των θρησκευτικών πολέµων στη µεσαιωνική Ευρώπη και στην εποχή που θριάµβευαν οι επαγγελµατίες µίµοι (αυτό σηµαίνει κοµέντια ντελ άρτε), οι τυραννίδες των φεουδαρχικών καθεστώτων προσπάθησαν να φιµώσουν την κριτική των περιοδευόντων θιάσων. Ετσι οι θεατρίνοι ξαναθυµήθηκαν τον σωµατικό κώδικα και στα πανηγύρια, στις µεσαιωνικές αγορές, χωρίς κείµενο, µε σηµαίνοντες κώδικες σατίριζαν την εξουσία.

Στο Βυζάντιο αλλά και πριν, επί εθνικώνειδωλολατρικών εξουσιών, µίµοι αποκεφαλίστηκαν έτσι ώστε σήµερα να υπάρχει στο εορτολόγιο της Ορθοδοξίας πλήθος αγίων, οσίων, µαρτύρων «εκ µίµων», όπως ο άγιος Πορφύριος ο εκ µίµων, που ο πατήρ Πηρουνάκης επέβαλε ως πολιούχο των ελλήνων ηθοποιών.

Στο Παρίσι και στην Πολωνία λειτουργούν έως σήµερα σχολές µίµων και µας έχει συχνά επισκεφθεί ο Μαρκ Μαρσό, αλλά και ο Ντάριο Φο. Εξάλλου η Ασπασία Κράλλη, η Ρώπα και ο Βασίλης Λάγκος έχουν µεταφυτεύσει στη χώρα µας δις δύο σχολές της Ευρώπης. Χωρίς αυτή τη σύντοµη και ατελή προϊστορία του είδους δεν θα µπορούσαµε να αντιληφθούµε ό,τι δοκίµασε και πέτυχε ένας νεαρός έλληνας ηθοποιός και σκηνοθέτης, ο ∆ηµήτρης Καραντζάς, που τόλµησε να διδάξει ένα πλήρες έργο χωρίς λόγια µε τον τίτλο «Γυναίκα που κάθεται» στο θεατράκι Αρτι στην οδό Ηπείρου.

∆εν γνωρίζω αν υπήρχε ως γραπτό κείµενο το σενάριο (όπως το ονόµαζαν στην κοµέντια) ή εάν δοκιµάστηκε και σταθεροποιήθηκε στις δοκιµές. Εξάλλου ο Καραντζάςµαζί µε τη Σταυρούλα Σιάµου (χορεύτρια ειδικευµένη στην περφόρµανς) το σκηνοθέτησε. Η Τσιάµη διαµόρφωσε τον χώρο, σχεδίασε τα αντικείµενα και τα κοστούµια, ενώ ο έµπειρος Αναστασίου τα φώτισε.

Το µιµόδραµα αυτό είναι µια πράγµατι συνταρακτική σπουδή πάνω στην ανθρώπινη υπαρξιακή εκκρεµότητα, στη µοναξιά και την προσδοκία και στην απόπειρα συνάντησης µε τον Αλλο.

Η γυναίκα αµηχανούσα, αναποφάσιστη, επιφυλακτική, τροµαγµένη προσπαθεί να προσδιοριστεί µέσα στον χώρο, να προσανατολιστεί, να τον οικειοποιηθεί και να τον αποδεκτεί, ενώσυνεχώς αιφνιδιάζεται, τροµοκρατείται και αναβάλλει.

Η είσοδος ενός άνδρα µετατρέπεται από αρχική απειλή σε περίεργη συνύπαρξη για να καταλήξει αναγκαία και λυτρωτική παρηγορία.

Ο Καραντζάςδανείζεται µοτίβα, φόρµες, κώδικες και σκηνικέςσυµπεριφορές από την κινηµατογραφική µπουρλέσκ του βουβού, από τον κώδικα του τσίρκου, από τον Μπέκετ και από τον σύγχρονο µεταφυσικόκλόουν Μπόµπο Γουίλσον _ χωρίς να αντιγράφει _ µε δηµιουργική αφοµοίωση και συχνά ανατροπή των δανείων του σε πρωτότυπες λύσεις.

Είναι εξόχως διδακτικό που η έµπειρη Αννα Μακράκη, δασκάλα του Καραντζά, αφού από τη σχολή της (το «Εµπρός»)αποφοίτησε µόλις πέρσι, δέχτηκε να δοκιµάσει σε ένα είδος θεάτρου άγνωστου έως τώρα στην πορεία της. Και απέδειξε πως ο σπουδαίος ηθοποιός λόγου είναι στο βάθος και ένας σωµατικός σηµατωρός, ένα πλήρες θεατρικό αλφάβητο κινήσεων, στάσεων, χειρονοµιών.

Ο Θύµιος Κούκιος που τη συντρόφευσε στον ρόλο του άνδρα κατόρθωσε να σταθεί ισάξια δίπλα της και µαζί της να αφηγηθούν µε σαφήνεια, διαύγεια, ακρίβεια και ευκρίνεια τα τραγικά σχήµατα των ανθρώπινων αδιεξόδων, των προσδοκιών και των οικειοτήτων σωτηρίας.

Χωρίς ανόητα διακείµενα, φλυαρίες, ο Καραντζάς επιστρέφει στη ρίζατου θεάτρου για να ανιχνεύσει τουςπυρήνες της ανθρώπινης κατάστασης.