Ο θάνατος το έστρωσε

Ο Γιάννης Βαρβέρης υπήρξε µείζων ποιητής της γενιάς του και είµαι βέβαιος πως θα παραµείνει µείζων ποιητής για τη µελλοντική ιστορία της ποιητικής µας συγκοµιδής.

Για τον ποιητήθα µιλήσουν οι ειδικοί, που ήδη και ζώντα τον είχαν κατατάξει σ’ ένα απότα υψηλότερα βάθρα της δύσκολης οδοιπορίας που είναι η ποίηση. Αλλά σ’ αυτή τη θέσηνοµιµοποιούµαι µόνο να αναφερθώ στον συνάδελφο, στον συνοδίτη και συχνότατα στον αλληλέγγυο επαγγελµατία θεατή, που είναι ο κριτικός θεάτρου.

Ο Βαρβέρης δεν είχε κάνει σπουδές θεάτρου, εξάλλου µόνο εδώ και είκοσι χρόνια διαθέτουµε στην Ελλάδα πανεπιστηµιακές σπουδές θεάτρου. Ετσι, από την εποχή του Φώτου Πολίτη και του Αθανασιάδη-Νόβα έως τον Βαρβέρη, όλοι σ’ αυτή τη διακονία είµαστε, όπως το τόνιζε ο Σεφέρης για την ποίηση, τραγικά αυτοδίδακτοι. Χαίροµαι ειλικρινά σήµερα που στον χώρο της θεατρικής κριτικής ευδοκιµούν νεώτεροι συνάδελφοι µε θεατρολογικές σπουδές, µερικοί µάλιστα αξιόλογοι υπήρξαν φοιτητές µου. Και χαίροµαι διπλά όταν διαπιστώνω τον απογαλακτισµό τους από τους δασκάλους τους, αφού σχεδόν πάντα ενθουσιάζονται και διαφωνούν στις εκτιµήσεις τους µε τα γραπτά µου. Ο Βαρβέρης είχε την τύχη ναείναι ανιψιός ενός σπουδαίου ηθοποιού, µε γαλλική παιδεία, λόγιου και στοχαστικού. Του ∆ήµου Σταρένιου. Μεγάλωσε κάτω από τις πνευµατικές και θεατρικές του φτερούγες. Θα έλεγαπως πολλά χρόνια µετά την κοίµηση του Σταρένιου ο Γιάννης Βαρβέρης έδινε µυστική αναφορά στις αρχές του θείου του συχνά επί θεατρικές του προτιµήσεις και σπάνια (αλλά ρητά) στις αντιπάθειές του. Ενα φανατικό για γράµµατα και θέατρο παιδί προεφηβικής ηλικίας είναι φυσικό να σφραγίζεται ανεξίτηλα από τη µυητική πειθώ ενός οικογενειακού γκουρού. Στη γαλλική γενικά παιδεία του Σταρένιου ο Γιάννης όφειλε και την απέραντη αγάπη του για το γαλλικό ποιητικό τραγούδι, που συχνά γινόταν φανατικός σολιψισµός. Ετσι εξηγείται και η έξοχη µεταφραστική του προσφορά στίχων του Φερέ, του Μπανσένς, του Μπρελ κ.τ.λ. Ο Σταρένιος, στο σπίτι του οποίου µεγάλωσε ο Βαρβέρης, µύησε τον ανιψιό και στη χαρτοπαικτική εµπειρία. Ο Βαρβέρης δεν ήταν τζογαδόρος, ήταν παίκτης, ένας παις παίζων πεσσεύων όπως ο αιών (χρόνος) του Ηράκλειτου.

Αλλος δάσκαλος του Βαρβέρη παιδιόθεν ήταν ο Αγγελος Τερζάκης, ο δοκιµιογράφος, ο κατεξοχήν εκπρόσωπος στον τόπο µας της φιλοσοφίας του «τραύµατος του Κάιν», της τραγικής αµφιβολίας, της υπαρξιακής εκκρεµότητας. Στη θεατρική κριτική ο Βαρβέρης. Προσήλθε στα 22 του ως ποιητής, θαυµαστής της µιµητικής µεταµορφωτικής εµπειρίας και ως αχόρταστος θεατής. Και θαύµαζε όλα τα είδη του θεάτρου µε ιδιαίτερη όµως, σχεδόν ερωτική προτίµηση για τους παλαιούς, ανιδιοτελείς, σχεδόν καταραµένους µίµους και µιµάδες της επιθεώρησης, του καµπαρέ και των καταγωγίων.

Εχοντας όπως ο Ρασκόλνικοφ δολοφονήσει την τοκογλυφική τέχνη, τους εµπόρους του θεάµατος, έψαχνε να βρει τον αµαρτωλό Μαρµελάντοφ, τον αιµοµίκτη, τον προαγωγό, τον απατεωνίσκο, τον άσωτο, τον καταχραστή που όπως η πόρνη του Ευαγγελίου θα σωζόταν στη µέλλουσα κρίση είτε γιατί πολύ αγάπησε είτε γιατί δεν είχε πιστέψει ποτέ πως θα σωθεί. Οι αναλύσεις των θεατρικών κειµένων που προηγούνταν της εκτίµησης του κριτικού για τη συγκεκριµένη παράσταση ανήκαν στα ωριµότερα και βαθυνούστερα κριτικά δοκίµια του είδους. Οι αναλύσεις του δεν είχαν δραµατολογική ή θεατρολογική αφετηρία, αλλά ανέτασσαν το κρινόµενο έργο στην ιστορία των ιδεών εν γένει και στη φιλοσοφία της υπάρξεως, θα έλεγα, µε τον στενότερο κλάδο της, τον περσοναλισµό. Ο οµφάλιος όµως λώρος που τον έδενε µε τους τραγικούς, µοναχικούς και καταραµένους αποσυνάγωγους των σκοτεινών µπαρ και των καταγωγίων, τον συνέδεε µε τους «παίκτες» του Ντοστογιέφσκι και τον Πίθο των ∆αναΐδων του Καµί.

Ως εκ τούτου, τον Βαρβέρη τον κέρδιζαν παραστάσεις που η ερµηνεία ξεγύµνωνε, η εξοµολόγηση και η άκρα ταπείνωση κυριαρχούσαν στον πυρήνα της σύλληψης και ο ηθοποιός εξέθετε την αξιοπρέπειά του στη χλεύη. Τον κέρδιζαν όµως και τα προσωπεία πίσω από τα οποία σκηνοθέτες και ηθοποιοί έκρυβαν τα τραύµατά τους και περιέφεραν την περιπέτεια του βίου µε την επιθετικότητα του αυτοσαρκασµού, της ειρωνείας και της µπλόφας. Είχες την εντύπωση πως ο έξοχος χαρτοπαικτικός του οδηγός µε τίτλο «Κόψε», αν τον µετέφερες στη σκηνική πράξη, ακουγόταν ως «Παίξε»!

Ο Βαρβέρης ευδοκίµησε και ως θεατρικός µεταφραστής ευρέος φάσµατος ειδών. Θέλω να µείνω όµως κυρίως στις διασκευές του στις µενανδρικές κωµωδίες.

Ο Βαρβέρης πιστώνεται για τις ιδιοφυέστερες επεµβάσεις σ’ ένα θέατρο που µας έφτασε αποσπασµατικό αλλά µε θεµατογραφία και τυπολόγιο που συλήθηκε από δύο χιλιετίες θεατρικής ιστορίας. Η πρόωρη απόδραση του Γιάννη Βαρβέρη από το κοινό πεδίο άσκησης ακροβολισµών µε αφήνει απαρηγόρητο ελλείψει ερεθιστικού συµπαίκτη.