Κουτσά στραβά

«Οσο πιο πολύ παρακµάζει µια κουλτούρα τόσο µεγαλύτερη ανάγκη έχει εκείνο που δεν έχει πλέον: την αθωότητα», έλεγε η Αµερικανίδα της φολκ Τζόνι Μίτσελ. Είναι αυτό ακριβώς που λέγεται ότι έχει χάσει ανεπιστρεπτί η ελληνική κοινωνία, µαζί µε το χαµόγελο, το φιλότιµο, τη θρυλική φιλοξενία από τότε που µε την ψευδαίσθηση της καταναλωτικής ευµάρειας – που οδήγησε στο ζοφερό σήµερα – επιδόθηκε στο κυνήγι του 4Χ4, της βίλας και της λογικής «πρώτο τραπέζι πίστα» στα µπουζούκια. Και ενώ η παρακµή – πολιτιστική και αξιακή, κατά βάση – φτάνει στο µεδούλι τηςκοινωνίας και τα 4Χ4 µένουν στα απούλητα,η σαρκαστική παρατήρηση του σκηνοθέτη Λουίς Μπουνιουέλ έρχεται γάντι: «Η παρακµή του απεριτίφ είναι ένα από τα πιο θλιβερά φαινόµενα»! Ναι, ο ίδιος που είχε µιλήσει κινηµατογραφικά για την «Κρυφή γοητεία της µπουρζουαζίας». Στην προκείµενη – ελληνική – περίπτωση η µπουρζουαζία, ή ακόµη καλύτερα ο νόθος αστισµός και η απουσία αστικών αξιών στη νεοελληνική κοινωνία είναι που οδήγησαν στην παρακµή, όπως το έθεσε ένας από τους κορυφαίους ευρωπαίους διανοούµενους – πέθανε το 1998 –, ο Παναγιώτης Κονδύλης (το βιβλίο του στη σελ. 31). Λεπτοµέρεια: Η ελληνική πανεπιστηµιακή κοινότητα, µε τη «µεγαλοψυχία» και την «αγάπη προς το σηµαντικό» που τη διακρίνει, δεν εδέησε να τον κάνει µέλος της – παρακµή;

Η µπουρζουαζία γέννησε και την περίφηµη γενιά του ’30, τους «νονούς της ελληνικής λογοτεχνίας». Εκείνη καθιέρωσε και τον µύθο, όπως παρατηρούσε και ο θεµελιωτής της Γιώργος Θεοτοκάς: «Πιστεύω πως µια πνευµατική ζωή ανοργάνωτη και άστατη σαν τη δική µας έχει ανάγκη από τέτοιους µύθους». Το θυµίζει ο καθηγητής στο Πανεπιστήµιο του Μπέρµιγχαµ ∆ηµήτρης Τζιόβας σε πόνηµα για τους µύθους της γενιάς (σελ. 18), που έσπευσε να εφεύρει και την περίφηµη «ελληνικότητα», που – κατά τον συγγραφέα – δεν ήταν αρχικά περιχαράκωση και εσωστρέφεια αλλά διάθεση ανάδειξης µιας αρχετυπικότητας που αναζητήθηκε εναγωνίως στον αρχαιοελληνικό µύθο. Οµως κατέληξε το ‘60 σε έναν µη γόνιµο ελληνοκεντρισµό – και εν τέλει, να προσθέσουµε, σε έναν εγωκεντρισµό µε «άλλοθι» αρχαιοελληνικό.

Π άνω σε αυτές τις αντιλήψεις χτίστηκε και η εικόνα µας για την – άλλοτε βασιλεύουσα και έπειτα παρηκµασµένη σε χέρια αλλότρια – Κωνσταντινούπολη. Καθώς «η Πόλη έγινεένα αξεπέραστο “σηµαίνον”», όπως παρατηρεί ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών κ. Ιερώνυµος στον πρόλογο της έκδοσης «Κωνσταντινούπολη», στην οποία ο Θανάσης Νιάρχος ανθολογεί κείµενα για την Πόλη (σελ. 6), οι αντιλήψεις αυτές µετουσιώθηκαν σε στάση αµυντική απέναντι στους µη έλληνες κατοίκους της. Κάτι που πέρασε αργότερα και στη λογοτεχνία. Το 1915 όµως στη «Χειραφετηµένη» της η Καλλιρρόη Παρέν παρείχε απλώς πολύτιµες πληροφορίες από µια κοινωνία που γνώρισε και εκείνη την (οικονοµική και όχι µόνο) παρακµή και τις φούσκες του Χρηµατιστηρίου, γράφοντας για τις γυναίκες-θύµατα: «Η οκνηρά και άσκοπος ζωή των Οθωµανίδων, η οποία διέρχεται µεταξύ ατελείωτων κυαθίσκων καφέ και δοχείων γλυκισµάτων και σερµπετιών, εξεγείρει βαθµηδόν και κατ’ ολίγον το νευρικόν των σύστηµα εις βαθµόν ώστε µόνον εις ισχυράς συγκινήσεις να σβήνει η δίψα της ανάγκης της δράσεως και της νοσηράς ανίας, υπό της οποίας καταλαµβάνονται»…

Κάποτε,όµως, η παρακµή τηςανθρωπιάς µπορεί να γεννήσει Τέχνη. Μάρτυρας ο Τζούλιαν Μπαρνς και το µυθιστόρηµά του για την τραγωδία της γαλλικής φρεγάτας «Μέδουσα» το 1816. Οταν οι επιβάτες αφέθηκαν στο έλεος του ωκεανού, σηµειώθηκαν σκηνές φρίκης, αλληλοσκοτωµοί, κρίσεις τρέλας, κανιβαλισµός – η υπόθεση προκάλεσε σκάνδαλο στη Γαλλία, µε κατηγορίες για ανικανότητα και διαφθορά για την παρηκµασµένη µοναρχία. Ο Μπαρνς είχε εµπνευσθεί από έναν πίνακα του Τεοντόρ Ζερικώ. Και µε τη σειρά του, ο Μιχάλης Μοδινός εµπνεύσθηκε από εκείνον για τη «Σχεδία» του (σελ. 32). «Η παρακµή», βεβαίως,«είναι όρος καταχρηστικός που χρησιµοποιήθηκε από κριτικούς για όσα δεν κατανοούν ή διαφέρουν από τις ηθικές αντιλήψεις τους», όπως έγραφε ο Ερνεστ Χέµινγουεϊ. Υπό αυτό το πρίσµα, πώς θα µπορούσε να αποτιµήσει κάποιος την εκτίµηση του βουλευτή Γρηγόρη Ψαριανού (στην «αταίριαστη» κουβέντα του µε την παλαίµαχη τραγουδίστρια Καίτη Ντάλη, στη σελ. 12) για τις τελευταίες γενιές στην Ελλάδα; «Μεγαλώσαµε», λέει, «δυο – τρεις γενιές στο σχολείο της ευκολίας, της αρπαχτής, της λαµογιάς, που ο καθένας κοιτάει πώς θα βολευτεί ο ίδιος, ή θα βολέψει τα παιδιά του. ∆εν µπορεί ένα κράτος, ένα µαγαζί δηλαδή, να µην παράγει τίποτε και να µην πουλάει τίποτε, παρά µόνον τρέλα». Ή πως να εισπράξει κάποιος τη δική της απάντηση γι’ αυτό που ζούµε: «Οπως έχουν έρθει πια τα πράγµατα, δεν έχουµε να περιµένουµε τίποτα άλλο παρά µονάχα τον θάνατο. Ή έναν πόλεµο µε δόσεις που είναι και αυτός ένας άλλος θάνατος»… Είναι τελικά η έλλειψη ελπίδας, εκείνο που νοούµε ως παρακµή; «Μια πολυκατοικία άδεια και ασυνάρτητη / επιστρατεύει τον λυγµό µου κάθε βράδυ», που έγραφε στα Ποιήµατα της Παρακµής ο Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου. Ή να ακούσουµε τον ποιητή να µιλά για την αντίσταση σε αυτού του είδους παρακµή, µε την καρδιά; «Κι αν µου ρηµάξατε το γήπεδο η καρδιά µου είναι / κόκκινο τούβλο και υλικό για οικοδοµές / σα φυσαρµόνικα µέσα στην κατεδάφιση»…