Μια λέξη χίλιες εικόνες

Σ’ ένα µυθιστόρηµα µε άξονες το ζήτηµα της καταγωγής της γλώσσας και τις συναρπαστικές διαδροµές των λέξεων, ο Βασίλης Αλεξάκης συνταιριάζει αφηγηµατικό, δοκιµιακό κι εγκυκλοπαιδικό λόγο – όπως έκαναν τα παλιά καλά µυθιστορήµατα.

Ο Ηρόδοτος διηγείται ότι οφαραώ Ψαµµήτιχος, θέλοντας να εξακριβώσει ποια ήταν η αρχαιότερη γλώσσα, ανέθεσε σ’ έναν βοσκό να µεγαλώσει δύο βρέφη στην ερηµιά, χωρίς να µιλάει ποτέ µπροστά τους. Η πρώτη λέξη που βγήκε από το στόµα αυτών των παιδιών, έπειτα από δύο χρόνια, ήταν λέει «µπεκός», που στα φρυγικά σήµαινε «ψωµί». Έτσι ο φαραώ, προς µεγάλη απογοήτευση των υπηκόων του, διακήρυξε ότι οι Φρύγες και όχι οι Αιγύπτιοι ήταν ο αρχαιότερος λαός του κόσµου.

Φυσικά, η πρώτη λέξη που αρθρώθηκε ποτέ δεν ήταν µπεκός. Αλλά η αναζήτησή της υποδηλώνει κάτι βαθύτερο από την επιθυµία να εγκαθιδρυθεί µια «επετηρίδα» των λέξεων και των γλωσσών. Απηχεί την απορία του ανθρώπου µπροστά στο πιο παράξενο, το πιο ιδιαίτερο γνώρισµά του: αυτή την ακολουθία ήχων που χωρίζονται σε οµάδες, οι οµάδες γίνονται σταθερά σύµβολα µε ειδική σηµασία, τα σύµβολα συνδέονται σύµφωνα µε ορισµένους κανόνες και το σύνολο που προκύπτει αναπαριστάνει µια επιθυµία, µια πράξη, ένα συναίσθηµα, µια ιδέα, µια κατάσταση, τελικά ολόκληρο τον κόσµο. Πώς και γιατί γεννήθηκε ο έναρθρος λόγος; Υπήρχε άραγε µια πρωτογλώσσα κοινή σε όλους τους ανθρώπους ή η γλωσσική Βαβέλ είναι παλιά όσο η ανθρώπινη λαλιά; Πώς διαφοροποιούνται, αλλά και πώς σχετίζονται οι διάφορες γλώσσες και γλωσσικές οικογένειες, αφού διαµορφώθηκαν σε διαφορετικές συνθήκες, διαφορετικές κουλτούρες, διαφορετικά πλέγµατα σχέσεων µε τον κόσµο, αλλά και πάντοτε αντάλλαζαν µεταξύ τους γλωσσικό υλικό; Τη µεγαλύτερη ευαισθησία για το γλωσσικό φαινόµενο την έχουν συνήθως άνθρωποι που, όπως ο Βασίλης Αλεξάκης, ζουν σε περισσότερα από ένα γλωσσικά περιβάλλοντα. Γι’ αυτούς, οι λέξεις ακόµα και της µητρικής τους γλώσσας, ο ήχος τους, οι χρήσεις τους δεν είναι κάτι δεδοµένο και αυτονόητο. Θέτουν πάντοτε ερωτήµατα. Και µάλιστα τα ερωτήµατα αυτά δεν αφορούν µόνο την ίδια τη γλώσσα αλλά και την πραγµατικότητα µέσα στην οποία αντηχεί. Γι’ αυτό η ηρωίδα στο καινούργιο µυθιστόρηµα του Αλεξάκη, µια Ελληνίδα που πηγαίνει στο Παρίσι για την κηδεία του µέτοικου αδελφού της και, εν είδει φόρου τιµής στη µνήµη του, ψάχνει για τη λύση στο αίνιγµα που τον απασχολούσε (ποια ήταν η πρώτη λέξη), παρατηρεί µε τεταµένες όλες τις αισθήσεις της την παραµικρή λεπτοµέρεια γύρω της, αφουγκράζεται τον αντίκτυπό της στην ψυχή της, προσπαθεί να την αποκρυπτογραφήσει.

«Η πρώτη λέξη»δεν έχει ουσιαστικά πλοκή, όπωςδεν έχουν τα περισσότερα µυθιστορήµατα αυτού του συγγραφέα. Είναι µια γοητευτική αλληλουχία από ανθρώπινα στιγµιότυπα, επισηµάνσεις, σχόλια, πότε πότε µικρά δοκίµια, ένα χαλαρό, αλλά όχι ανοργάνωτο σύνολο, που στον πυρήνα του βρίσκεται µάλλον η ποιητική αναζήτηση του Λόγου (µε την αρχαιοελληνική σηµασία του) παρά η διανοητική περιπέτεια του εντοπισµού της πρώτης λέξης. Λέξεις από τις πιο διαφορετικές γλώσσες συγκρίνονται και διερευνώνται, όχι τόσο µε τα εργαλεία της γλωσσολογίας όσο µε την ενσυναίσθηση, µε τη γεύση τους στο στόµα και την ηχώ τους στην ψυχή. Ευρήµατα της ζωολογίας και της παλαιοανθρωπολογίας, θεωρίες για την προέλευση της γλώσσας εναλλάσσονται µε σχόλια για τη γλωσσική και τη µεταναστευτική πολιτική, σκηνές από τους παριζιάνικους δρόµους µε αναµνήσεις από ελληνικά παιδικά τραγούδια, πορτρέτα ανθρώπινων χαρακτήρων µε συζητήσεις για τη γλώσσα, εικόνες τοπίων µε απορίες για το νόηµα βουβών χειρονοµιών – για τί και η σιωπή έχει το µερίδιό της στη γλώσσα και η πρωταρχική σηµασία της γαλλικής λέξης mot (λέξη) ήταν, όπως µας πληροφορεί ο Αλεξάκης, ακριβώς «σιωπή».

Γλώσσα δεν είναι άλλωστε µόνον ο έναρθρος λόγος. Ολόκληρο το µυθιστόρηµα του Αλεξάκη πραγµατεύεται ουσιαστικά την ανθρώπινη επικοινωνία στις διάφορες µορφές της. Στις ωραιότερες στιγµές του ανήκουν εκείνες που περιγράφουν τον τρόπο έκφρασης της κωφάλαλης οικιακής βοηθού. Όταν π.χ. αυτή αποδίδει στη νοηµατική γλώσσα τη ρήση του Καρτέσιου «Σκέφτοµαι, άρα υπάρχω», δεν µπορούµε παρά να συµφωνήσουµε µε την ηρωίδα ότι η εντύπωση είναι ισχυρότερη και συγκινητικότερη από αυτή της φράσης. Και είναι συγκλονιστική η περιγραφή µιας λειτουργίας για κουφούς, όπου το εκκλησίασµα ψάλλει µε χειρονοµίες, υπό τη διεύθυνση ενός «µαέστρου» που οι κινήσεις του ακολουθούν το τέµπο της µουσικής του αρµόνιου.

Ο αποσπασµατικός χαρακτήρας των επεισοδίων θα µπορούσε, στα χέρια ενός συγγραφέα µε διαφορετική τεχνοτροπία και πρόθεση, να οδηγήσει στην εικόνα ενός θρυµµατισµένου σύµπαντος. Ο Αλεξάκης, όµως, κατορθώνει να µας αφήνει διαρκώς µια αίσθηση συνοχής των ετερόκλητων υλικών του βιβλίου του. Ώς έναν βαθµό χάρη στη µορφή που έδωσε στο κεντρικό πρόσωπό του, µια µοναχική γυναίκα που βλέπει τα πάντα µε καινούργιο βλέµµα µετά τον θάνατο του αδελφού της, διαπορεί και ζητάει να µάθει µε µια σχεδόν απλοϊκή επιµονή. Αλλά κυρίως χάρη στη γραφή του, λαγαρή, ρέουσα, εξαιρετικά παραστατική, χωρίς κλισέ εκφράσεις ούτε, από την άλλη, λογοτεχνίζοντες ακκισµούς, θαυµαστά ισορροπηµένη ανάµεσα στη στοχαστικότητα και τη φιλοπαιγµοσύνη, ανάµεσα στη µελαγχολία και το χιούµορ, µια γραφή φαινοµενικά «εύκολη», αλλά ας δοκιµάσει κανείς να τη µιµηθεί και θα δει πόσο µόχθο κρύβει µέσα της. Μια γραφή, τέλος, που µας υπενθυµίζει ότι η σηµερινή καλή λογοτεχνία δεν είναι ανάγκη να κατατρίβεται στο να µας δείχνει ολοένα αυτό που ξέρουµε από καιρό: πόσο κατακερµατισµένος είναι ο κόσµος µας. Μπορεί και να κάνει αυτό που έκανε πάντοτε: να τον αναδιοργανώνει µε τη δύναµη της αφήγησης.

Όσο για την πρώτη λέξη, αυτή φυσικά δεν θα βρεθεί. Έδωσε όµως «το ωραίο ταξίδι». Το οποίο δεν ήταν µόνον ωραίο αλλά και πολλαπλά διδακτικό. Το βασικότερο ίσως δίδαγµά του είναι ότι οι γλώσσες δεν φοβούνται και δεν περιφρονούν η µια την άλλη. Ήταν ανέκαθεν ανοιχτές σε αµοιβαίες επιδράσεις και ήξεραν να τις αφοµοιώνουν δηµιουργικά. Εχθρός κάθε γλωσσικού φονταµενταλισµού και εθνικισµού, ο Αλεξάκης, λίγες σελίδες πριν από το τέλος του βιβλίου του, συνοψίζει τη θέση του για την ιδεολογία της «ανόθευτης» γλώσσαςστην ωραία φράση «Φαίνεται ότι οι γλώσσες έχουν µεγαλύτερη έφεση στο διάλογο απ’ ό, τι οι χρήστες τους».