«Πρέπει να αλλάξει η ματιά της Δύσης»

Μέχρι προχθές βρισκόταν στην Τυνησία η ιστορικός Σοφί Μπεσί, αναπληρώτρια γενική γραμματέας στη Διεθνή Ομοσπονδία Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, και σήμερα φέρνει στη Θεσσαλονίκη τον αέρα των αλλαγών στο Μαγκρέμπ. «Στον αραβικό κόσμο», λέει, «οι γυναίκες είναι πιο χειραφετημένες απ΄ όσο πιστεύει γι΄ αυτές η Δύση»
Κόρη αστικής οικογένειας της Τυνησίας που ζει στο Παρίσι, όπου εργάζεται ως διευθύντρια ερευνών στο Ινστιτούτο Διεθνών και Στρατηγικών Σχέσεων, η 64χρονη Σοφί Μπεσί είναι μια δυναμική γυναίκα η οποία αγωνίζεται να διαλύσει τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις των Δυτικών για τους Αραβες. Αρχισυντάκτρια παλιότερα του περιοδικού «Νεαρή Αφρική» («Jeune Αfrique») και συγγραφέας παρεμβατικών δοκιμίων, μεταξύ των οποίων το «Η Δύση και οι Αλλοι:ιστορία μιας ηγεμονίας» (Εκδ. Λαγουδέρα, μτφ. Χρ. Καραμανλή), μιλάει στο «Βιβλιοδρόμιο» για το «οριενταλιστικό βλέμμα» των Δυτικών που μέχρι τώρα «αρνούνταν να πάρουν υπόψη τους τις εξελίξεις στη Βόρεια Αφρική και στη Μέση Ανατολή».

Ως ιστορικός, πώς αξιολογείτε τη σημερινή εξέγερση του αραβικού κόσμου;

Δεν μπορούμε να μιλάμε στον ενικό γι΄ αυτό που συμβαίνει στη Μέση Ανατολή. Διότι αυτοί οι ξεσηκωμοί (soulevements) έχουν τελείως διαφορετικό χαρακτήρα σε κάθε χώρα και δεν πρόκειται όλοι να καταλήξουν στην εγκαθίδρυση ενός δημοκρατικού καθεστώτος. Εκείνο που είναι κοινό μεταξύ τους είναι η άρνηση των λαών της περιοχής να ζήσουν κάτω από τον ζυγό ασφυκτικών δικτατοριών που είναι κτηνώδεις και διεφθαρμένες. Ο,τι και να συμβεί, ο αραβικός κόσμος του αύριο δεν θα είναι ίδιος με εκείνον που ξέραμε πριν από τις 14 Ιανουαρίου 2011, ημέρα που διέφυγε ο τυνήσιος πρόεδρος Ζίνι Ελ Αμπιντίν Μπεν Αλι. Αραγε θα αλλάξει και η νοοτροπία του δυτικού κόσμου απέναντι στον κόσμο της Μέσης Ανατολής;

Επειτα από αυτά που συμβαίνουν, οι Δυτικοί θα πρέπει να αρχίσουν να βλέπουν με άλλο μάτι τη νότια όχθη της Μεσογείου. Ιδιαίτερα η επανάσταση στην Τυνησία διαψεύδει όλες τις θεωρίες για τη σύγκρουση των πολιτισμών, οι οποίες είχαν τόση πέραση την τελευταία εικοσαετία. Οι διεκδικήσεις των ανδρών και των γυναικών της Τυνησίας έχουν χαρακτήρα οικουμενικό: ελευθερία, αξιοπρέπεια, ισότητα. Στο μέλλον δεν θα είναι λοιπόν δυνατό να μιλά πια κανείς για μια κάποια αραβική ιδιαιτερότητα, που καθιστά- υποτίθεται- ανίκανη αυτήν την περιοχή να αφομοιώσει τις αρχές και τις αξίες της δημοκρατίας. Είναι, τέλος, πολύ σημαντικό ότι οι πληθυσμοί των Μαγκρεμπίνων (Βορειοαφρικανών) που είναι εγκατεστημένοι στην Ευρώπη μπορούν να αισθάνονται περήφανοι γι΄ αυτό που συμβαίνει στον τόπο τους. Ετούτη η καινούργια αξιοπρέπεια τροποποιεί τόσο τη σχέση που καλλιεργούν με τους Δυτικούς όσο και την εξευτελιστική στάση που αυτοί οι τελευταίοι συχνά υιοθετούν απέναντί τους.

Στις περισσότερες διαδηλώσεις στην Αίγυπτο, στην Τυνησία ή στη Λιβύη, είδαμε πολλές μαχητικές γυναίκες. Πιστεύετε πως ο ρόλος τους θα είναι σημαντικός στην οικοδόμηση δημοκρατικών κοινωνιών;

Και σε τούτο το πεδίο η κατάσταση διαφέρει από χώρα σε χώρα. Στην Τυνησία λ.χ. η επανάσταση (revolution) ήταν πραγματικά μεικτή. Οι γυναίκες και οι νέες κοπέλες ήταν μαζικά παρούσες σε όλα τα στάδια της εξέλιξής της. Στην Αίγυπτο είχαν επίσης έντονη παρουσία, όμως κρατήθηκαν στις παρυφές της εξέγερσης. Και έπειτα από την αποχώρηση του Μουμπάρακ ο εορτασμός της 8ης Μαρτίου στο Κάιρο σημαδεύτηκε από εκδηλώσεις βίαια μισογυνικές. Στη Λιβύη οι γυναίκες είναι μεν παρούσες μεταξύ των εξεγερμένων, αλλά και εκεί τα πλήθη είναι ανδρικά στη συντριπτική πλειονότητά τους και οι γυναίκες είναι περιθωριοποιημένες. Οι γυναίκες έχουν παντού έναν ρόλο να διαδραματίσουν στην οικοδόμηση των κοινωνιών. Το ζήτημα είναι αν θα τις αφήσουν να παίξουν αυτόν τον ρόλο σε μια προοπτική κοινωνικής ισότητας ή αν θα παραμείνουν περιθωριοποιημένες.

Το 1992 γράψατε ένα βιβλίο για τις «Γυναίκες του Μαγκρέμπ» και το 2007ένα άλλο για τους «Αραβες, τις γυναίκες και την ελευθερία». Τι άλλαξε στα 15 χρόνια που μεσολάβησαν ως προς τα δικαιώματα των γυναικών στον αραβικό κόσμο;

Αυτή η ερώτηση είναι ενδεικτική για το πόσο παραγνωρισμένες είναι οι πραγματικότητες του αραβικού κόσμου από τους Δυτικούς και πόσο το βλέμμα τους στην περιοχή ορίζεται από στερεότυπα. Πώς μπορεί κανείς να θεωρεί ότι στο παραθαλάσσιο Μαρόκο και στην έρημο της Αραβίας έχουμε να κάνουμε με την ίδια κουλτούρα, τα ίδια κράτη, τις ίδιες ιστορικές εξελίξεις; Οι Τυνήσιες και οι γυναίκες της Σαουδικής Αραβίας λ.χ. ζουν σε διαφορετικούς πλανήτες. Οι πρώτες έχουν δικαιώματα εδώ και δύο γενιές, ενώ οι δεύτερες δεν έχουν κανένα. Στην Τυνησία έχουν ίσα δικαιώματα στο διαζύγιο ήδη από το 1956και η έκτρωση επιτρέπεται και αποζημιώνεται από την κρατική ασφάλιση, από το 1960, ενώ παραμένει προβληματική στην Ιρλανδία, στην Ουγγαρία, στην Πολωνία ή στην Πορτογαλία. Στο σύνολο σχεδόν των αραβικών κρατών οι γυναίκες έχουν δικαίωμα ψήφου και εκλογής και μάλιστα σε ορισμένα, όπως στην Τυνησία, το ποσοστό των γυναικών στη Βουλή είναι μεγαλύτερο απ΄ όσο στην Ελλάδα. Παρ΄ όλα αυτά, εξακολουθούν δυστυχώς να υπάρχουν ανισότητες (λ.χ. στο δικαίωμα της ιδιοκτησίας απ΄ όπου τις αποκλείει το εθιμικό δίκαιο). Με άλλα λόγια, η διεθνής κοινότητα πρέπει να καταλάβει ότι ο εκσυγχρονισμός προκαλεί ζυμώσεις στον αραβικό κόσμο. Ακόμη και τα πλέον συντηρητικά κράτη εξελίσσονται. Σχεδόν παντού τα κορίτσια έχουν συμπεριληφθεί στην υποχρεωτική εκπαίδευση και σε αρκετές χώρες οι γυναίκες είναι ο κύριος κορμός του πανεπιστημιακού δυναμικού. Ιδιαίτερα στο Μαγκρέμπ αντιπροσωπεύουν ένα διόλου ευκαταφρόνητο ποσοστό των μισθωτών, είναι έντονα παρούσες στις βιοτεχνίες αλλά και στην εκπαίδευση, στα επαγγέλματα της υγείας και στις διοικητικές υπηρεσίες.

Μήπως η αναγνώριση των γυναικείων δικαιωμάτων στις αραβικές κοινωνίες δεν είναι ζήτημα νόμων αλλά ζήτημα νοοτροπιών;

Η αλλαγή των νοοτροπιών είναι ζήτημα παγκόσμιο, και όχι μόνο αραβικό. Μήπως αποτελούν χαρακτηριστικά των Αράβων η πατριαρχία, η φαλλοκρατία ή ο σεξισμός; Απ΄ όσο γνωρίζω, οι χώρες της ευρωπαϊκής Μεσογείου, από την Ιταλία μέχρι την Ελλάδα ή την Ισπανία, δεν χαρακτηρίζονται από φεμινιστικές παραδόσεις! Ολα τα δικαιώματα εν τέλει, που έχουν αποκτήσει οι γυναίκες, ήταν αποτέλεσμα σκληρών αγώνων. Το ίδιο συμβαίνει και στον αραβικό κόσμο: έχουν πετύχει πολλά, ωστόσο είναι γεγονός ότι τα πράγματα δεν προχωρούν αρκετά γρήγορα.

Εσείς, ως Τυνήσια, υποφέρατε ποτέ από τον γαλλικό ρατσισμό;

Οχι. Εχω γαλλόφωνη κουλτούρα, είμαι διπλωματούχος γαλλικού πανεπιστημίου και επομένως δεν υπήρξα ποτέ εντελώς ξένη σ΄ αυτήν τη χώρα.

Η επανάσταση στην Τυνησία διαψεύδει όλες τις θεωρίες για τη σύγκρουση των πολιτισμών

Ιnfo: Σήμερα στη Διεθνή Εκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης, η Σοφί Μπεσί θα συμμετάσχει σε συζήτηση στρογγυλής τραπέζης για τις γυναίκες της Μέσης Ανατολής και το ζήτημα της ελευθερίας.