«Φυλακίστηκα για τις ιδέες μου!»

«Οι Πυραμίδες είναι σαν μια γέφυρα κι οι γέφυρες είναι για να τις διασχίζεις και όχι να παραμένεις. Κι όποιος τις διασχίζει δεν μπορεί παρά να αγωνιά, να πασχίζει, χωρίς καμιά αίσθηση ασφάλειας. Η ασφάλεια βρίσκεται πάντα στην άφιξη και όχι στο ταξίδι»
Είναι τα λόγια του Αιγύπτιου Γκαμάλ Γιτάνι, προσωπικού φίλου του νομπελίστα Ναγκίμπ Μαχφούζ, ο οποίος θα είναι ένα από τα κεντρικά πρόσωπα στις εκδηλώσεις της Διεθνούς Εκθεσης Βιβλίου της Θεσσαλονίκης αύριο Κυριακή.

Γεννημένος το 1945 σε ένα χωριό της Νότιας Αιγύπτου, ο Γιτάνι έβλεπε τη δεκαετία του ΄50 τις Πυραμίδες από το σπίτι του το ηλιοβασίλεμα κι αργότερα άρχισε να παθιάζεται με την Αίγυπτο των φαραώ, καλλιεργώντας παράλληλα και ένα ενδιαφέρον για τον σουφισμό και το μυστικιστικό Ισλάμ. «Οταν άρχισα να γράφω», λέει, «πέρασα μία περίοδο έρευνας και αγωνίας ώσπου να καταλήξω στο ύφος που χρησιμοποιώ, αυτό το αρχαΐζον και σκοτεινό ύφος που δεν απαντάται πια». Δεν θα ΄ταν λοιπόν υπερβολή να παρομοιάσει κανείς τη γραφή του Γιτάνι με την ποιητική γραφή του δικού μας Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το μυθιστόρημά του «Πυραμίδες», το οποίο κυκλοφορεί και στα Ελληνικά, όπως και τα μυθιστορήματα «Εκεί που βασιλεύει ο ήλιος» και «Μπαρακάτ, ο δίκαιος», ένα βιβλίο αιχμηρό και κριτικό που αναφέρεται έμμεσα στον Νάσερ ( όλα από τον Καστανιώτη ). Συνολικά το λογοτεχνικό έργο του περιλαμβάνει 13 μυθιστορήματα και 6 συλλογές διηγημάτων, έχει βραβευτεί επανειλημμένα και μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. Ο Γιτάνι όμως είναι και μαχόμενος δημοσιογράφος. Σήμερα, διευθύνει το περιοδικό «Λογοτεχνικά Νέα» που εκδίδει η εφημερίδα «αλ Αχμπάρ», ως πολεμικός ανταποκριτής όμως κάλυψε τους πολέμους Αιγύπτου – Ισραήλ, Ιράν- Ιράκ, ζώντας μέσα από τη φωτιά τη νεώτερη ιστορία της Αιγύπτου.

Στην ιστορία της, μεσαιωνική και σύγχρονη, βυθίστηκε άλλωστε και για να γράψει το κορυφαίο του μυθιστόρημα «Μπαρακάτ, ο δίκαιος». Ξεκίνησε από τα χρονικά του Ιμπν Ιγιάς- του μεγάλου αιγύπτιου ιστορικού της περιόδου των Μαμελούκων. Οπως έχει πει δε: «Συνήθιζα να διαβάζω σελίδες του Ιμπν Ιγιάς φωναχτά και να τις γράφω στο σημειωματάριό μου ολόκληρες. Ετσι προσπαθούσα να αιχμαλωτίσω τον εσωτερικό ρυθμό στο ύφος του». Το «Μπαρακάτ, ο δίκαιος» μεταφέρει τον αναγνώστη σ΄ έναν κόσμο σεΐχηδων, μιναρέδων, πολύβουων δρόμων και συνοικιών, χρωμάτων, αρωμάτων και γεύσεων. Είναι το Κάιρο του 16ου αιώνα κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης των Μαμελούκων, λίγο πριν από την εισβολή των Οθωμανών στην Αίγυπτο το 1517. Ο Αλ Ζίνι Μπαρακάτ, πραγματική ιστορική φιγούρα, είναι δίκαιος και αποδεκτός από τον λαό αλλά μόλις ανεβαίνει τα σκαλιά της εξουσίας μεταμορφώνεται, γιατί η εξουσία διαφθείρει- και δεν διαφθείρει μόνο τον άνθρωπο, λέει ο Γιτάνι, διαφθείρει και τον λαό. Η υπόθεση εκτυλίσσεται σε μια εποχή που σήμερα μοιάζει μακρινή, αλλά όπως και ο ίδιος παραδέχεται υπάρχει αντιστοιχία μεταξύ της εποχής εκείνης και της διακυβέρνησης της χώρας από τον Νάσερ. Πράγματι, τον Οκτώβρη του 1966 ο Γιτάνι φυλακίζεται 6 μήνες για τις μαρξιστικές ιδέες και την κριτική του προς το καθεστώς του Νάσερ. Στη συνέντευξη που του πήραν οι δημοσιογράφοι Ανταίος Χρυσοστομίδης και Μικέλα Χαρτουλάρη για την εκπομπή «Κεραίες της εποχής μας», ο Γιτάνι αστειευόμενος λέει: «Φυλακίστηκα για τις ιδέες μου, αλλά εγώ λέω ότι φυλακίστηκα για τα γραπτά μου!».

Το γράψιμό του επηρεάστηκε από τον αιγύπτιο νομπελίστα Ναγκίμπ Μαχφούζ (1911-2006). Η σχέση τους χρονολογείται από το 1959. «Ο Μαχφούζ του Νείλου κι ο Νείλος του Μαχφούζ» γράφει ο Γιτάνι που τον προσφωνούσε «Δάσκαλο» και «Θείο Ναγκίμπ» και λέει: «Στην ηλικία των 15 χρόνων με συνεπήραν οι ιστορίες του Μαχφούζ, που είχαν τίτλους παρμένους από την παλιά μου γειτονιά στο Κάιρο».

Ο Γκαμάλ Γιτάνι διαβάζει πολύ. Μπορεί να περάσει μια ολόκληρη μέρα στο γραφείο του με μόνη συντροφιά τα βιβλία του. Το ενδιαφέρον του δεν περιορίζεται στην αραβική φιλολογική παράδοση αλλά, όπως εξηγεί ο ίδιος, το διάβασμά του αναπτύχθηκε προς δύο κατευθύνσεις: ξένα κλασικά έργα μεταφρασμένα στα αραβικά από τη μία, και κλασικά αραβικά έργα από την άλλη. Την προσοχή του μπορεί ωστόσο να αποσπάσουν και ταξιδιωτικά βιβλία, μυθιστορήματα και περιοδικά. Εκτιμά τη σαφήνεια, την κομψότητα στο ύφος και θεωρεί το Κοράνι ως το ύψιστο σημείο αναφοράς στην αραβική γλώσσα.

Στο έργο του δεν παύει να σκιαγραφεί τον αγώνα του ανθρώπου προς έναν σκοπό, την προσπάθειά του να ανακαλύψει τη θέση του στον χώρο και τον χρόνο. Είτε βυθίζεται στην Αίγυπτο των φαραώ είτε στη σύγχρονη Αίγυπτο, ψάχνει για τις αλήθειες και τους μύθους της χώρας του. Τα έργα του χτίζουν μια γέφυρα στον χρόνο, συνδέοντας το σήμερα με το χτες. Με φιλοσοφικές διαστάσεις και περίτεχνο ύφος, μας μεταφέρουν σε εποχές άλλες. Ιστορία, μυστικισμός, ποίηση και φιλοσοφία, αλήθεια και μύθος, παλιό και σύγχρονο στοιχείο εναρμονίζονται μοναδικά.

Η Ελένη Καπετανάκη είναι μεταφράστρια από τα αραβικά

Ιnfo: Αύριο Κυριακή ο Γκαμάλ Γιτάνι θα συνομιλήσει με τον εκδότη του Ανταίο Χρυσοστομίδη με αφορμή το έργο του (12.00-13.30). Νωρίτερα θα προβληθεί το ντοκιμαντέρ για τον Γιτάνι που γυρίστηκε στην Αίγυπτο για τη σειρά «Οι κεραίες της εποχής μας». Στις 18.00-19.00 ο Γιτάνι θα συμμετάσχει σε στρογγυλό τραπέζι αφιερωμένο στον νομπελίστα Ναγκίμπ Μαχφούζ.