Τα προσωπεία και το κενό

Τον «Επιστάτη» (του Χάρολντ Πίντερ) σκηνοθέτησε ο Αντώνης Αντύπας µε τον ∆ηµήτρη Καταλειφό στον ρόλο του Ντέιβιντ
Σ’ ένα θεµελιώδες κείµενό του ο Ρολάν Μπαρτ µε τίτλο «Η αυτοκρατορία των σηµείων», καρπό της µελέτης του πάνω στο ήθος και το πολιτιστικό στίγµα του ιαπωνικού πολιτισµού, πέρα από τη γενική του διαπίστωση πως ο Ιάπωνας αποφεύγει στην καθηµερινή, και όχι µόνο, συνοµιλία του αλλά και στους σχεδιασµούς του να αναφέρεται στην ουσία περιγράφοντάς τη µε ένα σωρό συµφραζόµενα και εννοιολογικές περιχαρακώσεις, µελετώντας τη γραφή του, τα ιδεογράµµατα, µε έκπληξή του ανακάλυψε πως το πλέον περίπλοκο, πλέον περίτεχνο αλλά γραµµικά πλέον «φλύαρο» ιδεόγραµµα είναι αυτό που σηµαίνει το ΜΗ∆ΕΝ!

Αυτή η αποκαλυπτική ανακάλυψη του Μπαρτ µε συνοδεύει συχνά όταν βλέπω έργα του Χάρολντ Πίντερ. Αν έχει κάτι κοινό αυτός ο µέγιστος θεατρικός ποιητής του 20ού αιώνα µε τον επίσης µέγιστο Σάµιουελ Μπέκετ είναι πως και οι δύο προσπαθούν να κρύψουν την απελπισία τους πίσω από τα προσωπεία των λέξεων. Οπως ο Ιάπωνας σκεπάζει το υπαρξιακό κενό, τον µηδενισµό πίσω από ένα φλύαρο, περίπλοκο και συχνά καλλιτεχνικά καλαίσθητο κάλυµµα, µια καλύπτρα, έναν φερετζέ, µια µάσκα, ένα είδωλο, µια παραπλανητική εικόνα, ένα άλλοθι, έτσι και ο Μπέκετ και ο Πίντερ βαφτίζουν τη µοναξιά, το τίποτε του βίου, την έλλειψη κάθε ουσιαστικής επικοινωνίας µε µια πληθώρα ονοµάτων, µε απόπειρες, πάντα αδιέξοδες, να ορίσουν και να προσδιορίσουν το ουσιώδες, το οποίο αποφεύγουν όπως ο Περσέας το κοµµένο κεφάλι της Μέδουσας.

Εχω δει όλες τις παραστάσεις στην Ελλάδα του «Επιστάτη» καθώς και την κινηµατογραφική και την τηλεοπτική εκδοχή, και πάντα µένω µε την εντύπωση πως τα τρία πρόσωπα του συνταρακτικού αυτού έργου συνεχώς ψεύδονται διατυπώνοντας τη φαινοµένη αλήθεια και πειθώ του γλωσσικού κώδικα. Κάθε γλωσσικός κώδικας και κάθε ιδίωµά του έχει την εσωτερική του λογική, τη στέρεη δοµή του, την εµπειρική του επαλήθευση και την επικοινωνιακή του αποτελεσµατικότητα, αλλά και κάθε σύστηµα επικοινωνίας είναι και µια φενάκη, ένα ψιµύθιο, µια παγίδα. Οπως οι αρχαίοι αλλά και οι σύγχρονοι εµπειρικοί κυνηγοί για να παγιδεύσουν την αλεπού, τον λύκο, την αρκούδα, αλλά και τον λαγό σκάβουν βαθείς λάκκους και τους σκεπάζουν µε µια στρώση µε φρύγανα ή εκλεκτούς για κάθε θήραµα που επιθυµούν να παγιδεύσουν καρπούς, έτσι και η γλώσσα, όση περισσότερη σαγήνη (θυµίζω ότι σαγήνη σηµαίνει δίχτυ του ψαρά), πειστικότητα και αληθοφάνεια προβάλλει τόσο επιτυγχάνει στον σκοπό της, δηλαδή να κρύψει τις πραγµατικές προθέσεις του λέγοντος και να ψαρέψει το αθώο και απροετοίµαστο θύµα.

Το πράγµα όµως γίνεται σχεδόν τραγικό όταν κανείς από τους συνοµιλητές δεν είναι αθώος ούτε απροετοίµαστος. Οταν καθένας απλώνει τα δίχτυα του, επιστρατεύει τα τεχνάσµατα της ρητορικής του, όταν υποκρίνεται (θυµίζω πως υπόκριση είναι το να µιλάς κάτω από το προσωπείο, να αποκρίνεσαι µέσω ενός διαµεσολαβητή), τότε οι διαφορετικές στρατηγικές παγίδευσης των άλλων από τους συνοµιλητές καταντούν ένα αδιέξοδο πεδίο µάχης, όπου οι τακτικές εξαντλούνται στην αυτοϊκανοποίηση της έλλειψής τους και περιφρονούν ή αγνοούν τον σκοπό του πολέµου.

Ο Πίντερ στον «Επιστάτη» απλώνει στη διάρκεια της µιµητικής πράξης τρεις διαφορετικές τακτικές που εφευρίσκονται µε την πρόθεση να δηµιουργήσουν µια γέφυρα, ένα, θα έλεγα, προγεφύρωµα, συνύπαρξης, έναν ελιγµό για να επιτευχθεί µια ειρηνική διευθέτηση, µια ανταλλαγή αιχµαλώτων εµπειριών. Το κυρίαρχο προσωπείο ή, αν θέλετε, το δόλωµα που χρησιµοποιεί ο καθένας από τους τρεις είναι µια ιστορία που αφηγείται ή µια στρατηγική που αναπτύσσει. Ο ένας την αποτυχηµένη αναζήτηση παπουτσιών, ο άλλος την ψυχιατρική του νοσηλεία, ο τρίτος την εµπειρική του αισθητική και τη γνώση του πάνω στα υλικά µιας διακοσµητικής τέχνης. Και οι τρεις χρησιµοποιούν προσχήµατα για να επικοινωνήσουν, να προσεγγίσουν, να προκαλέσουν ενδιαφέρον, να εντυπωσιάσουν.

Κανενός δεν είναι φανερά ούτε ανιχνεύσιµα τα κίνητρα. Εξάλλου αυτό είναι το δραµατουργικό εργαλείο του Πίντερ. Καταγράφει συµπεριφορές και συζητήσεις ανθρώπων αλλά αρνείται, όπως συµβαίνει στην έως την εποχή του συγγραφική τέχνη, να γνωρίζει τις προθέσεις, τα κίνητρα και τους επιδιωκόµενους σκοπούς των συνοµιλητών. Αρνείται να είναι ο συγγραφέας – θεός που ετάζει καρδίας και νεφρούς ανθρώπων. Οταν ακούµε στο καφενείο και στο διπλανό τραπέζι να καβγαδίζουν δύο άντρες, γνωρίζουµε αν είναι αδέλφια, συνέταιροι, αντεραστές, καταχραστές ή οφειλέτες, πληρωµένοι δολοφόνοι, προδοµένοι συνωµότες κ.λπ.;

Ακούµε και υποθέτουµε και σίγουρα τους εντάσσουµε σ’ ένα προσωπικό σενάριο µε σαφέστατη επισφαλή ερµηνεία.

Ενας ηθοποιός παίζοντας τραγωδία, Σαίξπηρ, Σίλερ, Ιψεν, Τσέχοφ, Πιραντέλο ψάχνει να βρει µέσα στο κείµενο το δεύτερο κείµενο, κι όταν µιλάει εκτός από αυτά που εκφράζει οφείλει να εφεύρει και τι πραγµατικά σκέπτεται αυτός που οµιλεί. Γιατί συχνά άλλα λέµε κι άλλα σκεφτόµαστε. Στον Πίντερ αυτή η έρευνα δεν θα βγει πουθενά. Τα πρόσωπα οµιλούν αλλά κανένας, ούτε ο ηθοποιός που έχει ερευνήσει, δεν γνωρίζει τις προθέσεις τους και τα βαθιά αίτια των πράξεών τους.

Η ζωή, µοιάζει να λέει ο απαισιόδοξος Πίντερ, δεν εξηγείται, οι πράξεις των ανθρώπων είναι αινιγµατώδεις και τα κίνητρά τους θολά.

Αυτός είναι πιθανόν ο λόγος για τον οποίο ο Αστον δραπετεύει από το ψυχιατρείο, αρνείται το ηλεκτροσόκ. Κανείς δεν θα µάθει ποτέ, ούτε ο ίδιος, το περιεχόµενο του συνειδησιακού του πηγαδιού.


Σαν υλικό αχνής µνήµης

Ο Αντώνης Αντύπας, ο πλέον ειδικευµένος πιντερικός µας σκηνοθέτης, µέσα σ’ ένα σκηνικό όπου στοιβάζονται σαν υλικό αχνής µνήµης εκατοντάδες άχρηστα αντικείµενα της Μαγιού Τρικεριώτη και τις πάντα καίριες µουσικές αναµοχλεύσεις συναισθηµατικού βάθους της Ελένης Καραΐνδρου και τους ευαίσθητους φωτισµούς του πάγιου συνεργάτη του Ανδρέα Σινάνου, δίδαξε τον «Επιστάτη» µε γνώµονα τη φαινοµενολογική αρχή της «Εποχής» από την ανάποδη.

Εβαλε σε παρένθεση την ουσία που αγνοείται και κατέγραψε τα συµφραζόµενα, τα επιθέµατα, τα προσωπεία της ουσίας. Λες και υλοποίησε τον έξοχο στίχο του Σεφέρη από τον «Βασιλιά της Ασίνης»: «Πίσω από το προσωπείο ένα ΚΕΝΟ».

Ο Καταλειφός (Ντέιβιντ) ήρθε να προστεθεί ως άξιος ερµηνευτής του Πίντερ δίπλα στους σηµαντικούς συναδέλφους του που προηγήθηκαν. Εκανε το αίνιγµα της υπάρξεως φλυαρία, λογοδιάρροια. Ο Λαέρτης Βασιλείου (Αστον) κατόρθωσε κάτι πολύ σηµαντικό, έκανε το αίνιγµα σιωπηλό βάσανο, µυστηριώδη φάγουσα. Και ο πολλά υποσχόµενος νεώτατος Χάρης Φραγκούλης (Μικ) έκανε τη φλυαρία αίνιγµα.