Το σπίτι ως µνήµη

«Το Σπίτι» του Μιχάλη Πιερή (σε σκηνοθεσία Γιώργου Μιχαηλίδη)
ολοκλήρωσε χθες τις παραστάσεις του στο Ιδρυµα Μιχάλης Κακογιάννης
Το έργο αυτό συνέπεσε µε δύο σηµαντικά θεατρικά γεγονότα, εντελώς τυχαία εννοείται. Παίζεται ήδη από την αρχή της περιόδου «Το σπίτι της Μπερνάρντα Αλµπα» του Λόρκα και τις προάλλες κηδέψαµε τον Ιάκωβο Καµπανέλλη πουεκτός των άλλωνµας προίκισε µε, κατά τη γνώµη µου, τοκαλύτερο έργο του:

«Ο δρόµος περνά από µέσα».

Στο πρώτο, το σπίτι γίνεται ένα µαυσωλείο ζωντανών πόθων, ένα χωνευτήρι ηδονών και µια παγίδα ονείρων. Ενα κέντρο όπου φυλακίζεται η επιθυµία και συντηρείται το πένθος της ανεκπλήρωτης αµαρτίας.

Στο δεύτερο, ένα αρχοντικό που διασώζει µνήµες, κραυγές επιθανάτιες και ωδίνες γέννας, τα πρώτα ψελλίσµατα παιδιών και οργασµικές απογειώσεις, κινδυνεύει να γίνει νεκροταφείο µοναξιάς, άρα πολυκατοικία ή τόπος εµπορίου τιµαλφών.

Και τα δύο αυτά είναι πυρηνικά στοιχεία στο έργο του Πιερή. Οχι, βέβαια, γιατί ο σηµαντικός αυτός νεοελληνιστής και έξοχος ποιητής αλλά και θεατράνθρωπος παραπέµπει σε αυτούς τους δύο συγγραφείς. Το θέµα του είναι σχεδόν κοινόχρηστο στη λογοτεχνία. Εξάλλου ο Πιερής, ως κατ’ εξοχήν µελετητής του Καβάφη και του Σεφέρη, συνεχώς ως κρυφοµνησία διαρρέεται από τα καβαφικά δωµάτια και τα τείχη τους και από τα σεφερικά σπίτια. Παραπέµπω, για να δώσω βάθος στην έµπνευσή του, σε στίχους του Σεφέρη: «Το σπίτι γέµισε τριζόνια / χτυπούν σαν άρρυθµα ρολόγια / λαχανιασµένα». «Το σπίτι σαν το καλοκοιτάξεις µέσα από τις παλιές κορνίζες / ξυπνά µε τα πατήµατα της µητέρας στα σκαλοπάτια». «Γυρεύω το παλιό µου σπίτι / µε τ’ αψηλά του παραθύρια / σκοτεινιασµένα από τον κισσό». «Σκοτάδι βούιζε µες στο σπίτι». «∆εν ξέρω πολλά πράγµατα από σπίτια / ξέρω πως έχουν τη φυλή τους / τίποτε άλλο». «Τα σπίτια… χωνευτήρια ανθρώπων». «Στο σπίτι το σιωπηλό / µε φυσιογνωµίες που βάρυναν και µας έκαµαν αδέξιους ξένους». Με τόση συναισθηµατική, πέρα από την επιστηµονική, επαφή µε την ποίηση του Σεφέρη, θα ήταν αναµενόµενο να γραφεί ένα κείµενο, θεατρικό, ποιητικό, πεζό, αδιάφορο, µε κεντρικό ερέθισµα και αίνιγµα το Σπίτι.

Εξάλλου ο κύπριος λόγιος και ποιητής Πιερής βιώνει εδώ και χρόνια τηραγδαία αρχιτεκτονική αλλοίωση του νησιού του. Η Κύπρος και τα αστικά της κέντρα είχαν αρχοντική αρχιτεκτονική, συχνά µιας ανατολίτικης χλιδής ή µιας βικτωριανής αποικιακής µόδας. Η µεγάλη οικονοµική άνθηση του νησιού συνοδεύτηκε και από τη γνωστή παγκοσµιοποιηµένη αρχιτεκτονική του ορθολογικού εγκιβωτισµού της πολυκατοικίας.

Ο ήρωας του έργου του είναι ένας συγγραφέας που πασχίζει να κρατήσει το γενέθλιο σπίτι του για να µπορέσει να κρατήσει και τη µνήµη των ανθρώπων που το κατοίκησαν. Είναι γνωστό πως οι πάσχοντες από την ασθένεια Αλτσχάιµερ επιδεινώνονται, δηλαδή βυθίζονται στην αµνησία, αν χάσουν την επαφή τους µε τα οικεία, χώρους και πρόσωπα. Τα σπίτια όπου γεννηθήκαµε και µεγαλώσαµε είναι καταφύγια µνήµης, κιβωτοί αισθηµάτων και σταθερό εφαλτήριο εξόδου.

Είναι ενδιαφέρον πως ο αντίπαλος του ήρωα στο έργο δεν είναι άλλος από τη φιλόδοξη και µάλλον µαταιόδοξη σύζυγο, που θεωρεί πως το σπίτι την πνίγει, την καταπιέζει και την αιχµαλωτίζει. Ανάµεσά τους, ο σύγχρονος ψυχρός αλλά ρητορικότατος τεχνοκράτης κράχτης του εκσυγχρονισµού, ο εκπρόσωπος του εργολάβου, ο πλασιέ των ονείρων, των ανέσεων και της τεχνολογικής χλιδής.

Η πάλη ανάµεσα στη ζεστασιά της παράδοσης και στον εκσυγχρονισµό, στη δραµατουργία µας εκκινεί από το «Μυστικό της Κοντέσσας Βαλέραινας» του Ξενόπουλου, περνάει από το σοσιαλιστικό «Στοιχειωµένο σπίτι» σύµβολο αστικής ηθικής του Μελά και φτάνει έως τα προσφυγικά του Καµπανέλλη, που τα τρώει η «φαγάνα» της µεταπολεµικής ανοικοδόµησης και της έπαρσης του λουτροκαµπινέ, του ψυγείου και του σύνθετου.

Ο Πιερής γράφοντας το έργο του φοβήθηκε µήπως το τρίο της σύγκρουσης και η ρητορική επιχειρηµατολογία του καθενός βαρύνει τη θεατρική πράξη µε ιδεολογικό φόρτο, θέλησε να το αποδοµήσει και να δει το όλον από τη φόδρα. Το έργο που παίζεται ταυτόχρονα γράφεται, η δράση είναι το θέµα ενός θεατρικού έργου που βρίσκεται εν εξελίξει στο γραφείο του ήρωα. Ετσι κάποια στιγµή, µε ένα είδος παράβασης, ο ήρωας απευθύνεται και στο κοινό, όπου έχουν εγκατασπαρεί ηθοποιοί-θεατές, και ζητάει τη γνώµη τους δηµοσκοπικά επί των τεκταινοµένων.

Θεωρώ τελείως περιττή και άσκοπη τη σκηνή που εισβάλλουν στο σπίτι κάτι θεούσες – τσιµπούρια.

∆εν αντιλαµβάνοµαι ποια θέση έχουν στο όλον οικοδόµηµα της γραφής και της σκηνικής πράξης.

Η Αγνή Ντούτση διαµόρφωσε µε γούστο τον χώρο (το δεύτερο υπόγειο γκαράζ του Ιδρύµατος Μιχάλη Κακογιάννη) και ο Αντώνης Μιχαηλίδης έγραψε µια σηµαίνουσα µουσική που εµβάθυνε τις συγκρούσεις και σχολίαζε τα συναισθήµατα. Ο Γιώργος Μιχαηλίδης που σκηνοθέτησε το έργο τόνισε µε έµφαση τη ρητορική επιχειρηµατολογία του γιατί σαφώς αντελήφθη πως το έργο του Πιερή είναι ένα έργο µε θέση, µια δραµατουργική διαµαρτυρία για τα τιµαλφή που χάνονται, ξεπουλιούνται και διασύρονται. ∆ίδαξε κυρίως τον µεσολαβητή του εργολάβου σαν αδηφάγο πιράνχας, σαν έναν λυσσαλέο τηλεβόα διαφηµιστή επίγειων παραδείσων που απαγγέλλει χρησιµοποιώντας όλα τα στερεότυπα σλόγκαν των προσπέκτους.


Φιγούρα ενός πείσµονος ιδεολόγου

Ο Θόδωρος Κατσαφάδος (συγγραφέας) είναι ηθοποιός µε συναισθηµατική φόρτιση, την οποία αξιοποίησε ο σκηνοθέτης και έτσι ο ρόλος έγινε µια φιγούρα ενός πείσµονος ιδεολόγου που έχει αναλάβει µόνος του να σώσει την αρχοντιά, το γούστο και το ήθος µιας ολόκληρης κοινωνίας που σύρεται από τις σειρήνες της οµοιοµορφίας.

Η Ντίνα Μιχαηλίδη, ηθοποιός µε ψαχνό και ουσία (σύζυγος), έπλασε έναν χαρακτήρα παραπλανηµένο µεν από τις σειρήνες αλλά όχι επηρµένο και κούφο. Ηταν µια δυστυχισµένη ύπαρξη που νόµιζε πως η µετακίνηση, η µετοίκηση και το ταξίδι είναι πανάκεια για να θεραπευτεί η ερωτική µοναξιά.

Ο ∆ηµήτρης Καραµπέτσης (πλασιέ, ντίλερ) είχε τον γνωστό υστερικό φανατισµό του µεσίτη, όποιου µεσίτη, δηλαδή υπηρέτη κάθε σωτήρα µεσσία. Από την οµάδα των νέων ηθοποιών που πλαισίωσαν το τρίο ξεχωρίζει κανείς τις γελοιογραφικές µεταµορφώσεις της Ευαγγελίας Σταµατέλλου, αλλά και οι υπόλοιποι υπηρέτησαν µε σοβαρότητα τη σκηνοθεσία (Κατσάλη, Κολιοφώτη, Καρακίτσου, Γεωργίου, Αναστασόπουλος). «Το Σπίτι» του Μιχάλη Πιερή έστειλε το απελπισµένο µήνυµά του, το τραγικό µήνυµα µιας ήττας του πολιτισµού.