Η διπλή ταυτότητα ενός αόρατου Αφροαμερικανού

Η πορεία των μαύρων προς την κοινωνική και πολιτική χειραφέτηση φωτίζεται μέσω της ανόδου και της πτώσης ενός νεαρού Νοτίου. Το κλασικό πλέον βιβλίο του Ραλφ Ελισον έκανε πάταγο όταν πρωτοδημοσιεύθηκε το 1952 κερδίζοντας το Εθνικό Αμερικανικό Βραβείο. Χάρις στις μοντερνιστικές φιλολογικές του αρετές, η εμβέλειά του παραμένει τεράστια ακόμη και σήμερα που οι ΗΠΑ έχουν αφροαμερικανό πρόεδρο
Γεννημένος στην Οκλαχόμα το 1913 ο Ελισον ξεκίνησε τη ζωή του με τη φιλοδοξία να καθιερωθεί ως μουσικός της τζαζ. Πράγματι εξελίχθηκε σε χαρισματικό πιανίστα και κέρδισε μια υποτροφία για μουσικές σπουδές στο Κολέγιο Τάσκετζι της Αλαμπάμα, το πρώτο πανεπιστημιακό ίδρυμα για μαύρους που το είχε ιδρύσει ο χαρισματικός κοινωνικός μεταρρυθμιστής Μπούκερ Τ. Ουάσινγκτον. Από τις μέρες του στον βαθύ Νότο της Κου Κλουξ Κλαν, των βαπτιστών, των λευκών γαιοκτημόνων, των ξεπεσμένων μετά την εμφυλιακή ήττα μεγάλων οικογενειών και των απελεύθερων που συγκροτούσαν ένα εκτεταμένο ημιαγροτικό προλεταριάτο, ο Ελισον θα εμπνεόταν τα πρώτα κεφάλαια του Αόρατου Ανθρώπου. Ο αποκλεισμός
Ο ανώνυμος μέχρι το τέλος του βιβλίου ήρωας κερδίζει μια υποτροφία – ένα είδος ελεημοσύνης εκ μέρους των λευκών φιλάνθρωπων χρηματοδοτών του Κολεγίου που ξεπλένουν κατ΄ αυτόν τον τρόπο τις τύψεις τους. Είναι καλός φοιτητής, εμπνευσμένος ρήτορας και αποφασισμένος να ενσωματωθεί κοινωνικά αποδεχόμενος την κλίμακα αξιών των λευκών- σκληρή εργασία, πίστη, νομιμότητα στο αμερικανικό όνειρο, κοινωνική πρόοδο. Με άλλα λόγια, είναι ένας μπαρμπα-Θωμάς και τα καταφέρνει περίφημα σε αυτόν του τον ρόλο.

Τα πράγματα όμως σύντομα στραβώνουν. Οταν ο Νεοϋορκέζος κ. Νόρτον, μέλος του διοικητικού συμβουλίου και χρηματοδότης του Κολεγίου επισκεφθεί το ίδρυμα, θα ανατεθεί στον νεαρό μας ήρωα να τον ξεναγήσει. Η αποκάλυψη της αθέατης πλευράς της Σελήνης θα σοκάρει τον Νόρτον. Μπαμπακοχώραφα που ψήνονται στον ήλιο, κατάδικοι που κάνουν μεροκάματο σε έργα οδοποιίας, ετοιμόρροπες καλύβες και παιδιά χωρίς αύριο είναι ο αντίποδας της εξιδανικευμένης εικόνας που μέσω του Κολεγίου έχει σχηματίσει ο λευκός χρηματοδότης. Κάτι χειρότερο. Η υπόθεση εργασίας των κοινωνικών μεταρρυθμιστών ότι η εκπαίδευση είναι ικανή συνθήκη για να διαχυθεί η πρόοδος σε όλα τα κοινωνικά στρώματα αποδεικνύεται ότι δεν ευσταθεί. Ο σοκαρισμένος λευκός θα γνωρίσει με ένα κράμα αποστροφής και γοητείας ένα απόβλητο μέλος της κοινότητας που έχει βιάσει την κόρη του και περιμένει ταυτόχρονα παιδί από εκείνη και τη μητέρα της. Αργότερα, μισολιπόθυμος από την «άλλη» πραγματικότητα που ανακαλύπτει, θα βρει καταφύγιο σε ένα καταγώγιο όπου τα πίνουν τα μέλη ενός Ασύλου και όπου τον περιποιούνται πόρνες. Ο καθωσπρεπισμός πάει περίπατο, η υπόθεση της προόδου επίσης. Ανίκανος να απορροφήσει- πολλώ μάλλον να κατανοήσει- την ώς τότε επιμελώς αθέατη πραγματικότητα, ο κ. Νόρτον αρρωσταίνει. Ο αόρατος άνθρωπός μας θα θεωρηθεί υπεύθυνος από τον επικεφαλής του Κολεγίου, έναν Μαύρο που έχει δώσει τα πάντα για να ανέλθει κοινωνικά και δεν θέλει να διακυβευθεί η θέση του. Με απίστευτη εκδικητικότητα θα αποβληθεί από το Κολέγιο και θα σταλεί για αναμόρφωση στη Νέα Υόρκη όπου θα ανακαλύψει ότι οι συστατικές επιστολές με τις οποίες έχει εφοδιασθεί στην πραγματικότητα αποκλείουν κάθε πιθανότητα πρόσληψής του από μελλοντικούς εργοδότες. Ο νομοταγής αόρατος άνθρωπός μας έχει γίνει απόβλητος από τη μαύρη κοινότητα. Η γκροτέσκα πραγματικότητα δεν φαντάζει βεβαίως ιδιαίτερα πειστική αλλά πρόθεση του συγγραφέα είναι η συμπύκνωση της εμπειρίας ενός νέου ανθρώπου, αποξενωμένου στο περιβάλλον μιας μεγαλούπολης, που ενίοτε θυμίζει Καουμπόι του Μεσονυκτίου , άλλοτε τον Ανθρωπο χωρίς Ιδιότητες του Μούζιλ και συχνά τον Επικρεμάμενο Ανθρωπο του Σαούλ Μπέλοου. Ωσπου μια ωραία πρωία ο ανώνυμος ήρωάς μας γίνεται μάρτυρας της έξωσης ενός ζεύγους γερόντων στο Χάρλεμ. Θα βγάλει ένα πύρινο λόγο εξεγείροντας τη μαύρη κοινότητα και επιτέλους τα προσόντα του ως ρήτορα θα εκτιμηθούν από την Αδελφότητα, μια φυλετικά μεικτή πολιτική ομάδα εμπνευσμένη από το Κομμουνιστικό Κόμμα της Αμερικής. Η άνοδός του θα είναι ραγδαία. Γοητευτικός ρήτορας, θα συνεγείρει τα πλήθη, θα υποστεί εντατική εκπαίδευση στον Ιστορικό Υλισμό, θα μπει στα καλύτερα σαλόνια λευκών υποστηρικτών του κινήματος, θα γίνει το αντικείμενο του πόθου κυριών της καλής κοινωνίας που πλήττουν αφόρητα και βλέπουν στον φεμινισμό μια αφορμή για να ξεδώσουν ερωτικά και στον ήρωα το μαύρο κτήνος που θα τις βιάσει.

Η σύγκρουση
Φυλή και τάξη σύντομα θα συγκρουσθούν. Ο παρορμητικός, ποιητικός, υπερβατικός λόγος του νεαρού Νοτίου, εμπνευσμένος εν πολλοίς από τα σπιρίτσιουαλς και τους ρυθμούς της τζαζ, δεν συνάδει με τον επιστημονισμό που προσπαθεί να προάγει η Αδελφότητα. Το άτομο οφείλει να υπηρετήσει την Ιστορία, να καταστείλει τις προσωπικές του απόψεις, να ενταχθεί στο πλάνο, να προδώσει την ίδια του την κοινότητα αν αυτό πρόκειται να υπηρετήσει τους μακροπρόθεσμους στόχους της Επανάστασης. Κάτι ακόμη χειρότερο: από τις επιθέσεις που υφίσταται ο ήρωας διαφαίνεται η μικρότητα των συντρόφων, η προσπάθεια να «θάψουν» τις ικανότητές του προκειμένου να μην ψηλώσει υπερβολικά. Διαφαίνεται επίσης ότι μέλημα της Αδελφότητας δεν είναι εντέλει η κοινωνική επανάσταση αλλά η διατήρηση των αξιωμάτων. Ετσι, αντί για μια οργανωμένη εξέγερση, ζούμε προς το τέλος του βιβλίου ένα τυφλό ξέσπασμα βίας όπου η πολιτική ανυπακοή μεταβάλλεται σε ποινικό αδίκημαπαρόμοια θα ζούσε πολλά κατά τα επόμενα χρόνια η Αμερική- με λεηλασίες και δολοφονίες. Την ηγεσία έχουν κατακτήσει οι ριζοσπάστες, άκληροι έγχρωμοι που φτάνουν να βάλουν φωτιά στα ίδια τους τα σπίτια για να σβήσουν οριστικά το σκοτεινό παρελθόν τους.