Κουτσά στραβά

«Καταπίνουµε µε απληστία κάθε ψέµα που κολακεύει, αλλά την αλήθεια που µας φαίνεται πικρή την πίνουµε σε µικρές γουλιές» έγραφε ο γάλλος εγκυκλοπαιδιστής και φιλόσοφος Ντενί Ντιντερό. «Ο δρόµος της αλήθειας περνάει πάνω από ένα σκοινί, τεντωµένο λίγο πιο πάνω από τη γη, που φαίνεται να προορίζεται µάλλον για να σκοντάφτουν οι άνθρωποι, παρά να βαδίζουν πάνω του», αντέτεινε ο Φραντς Κάφκα. Πόσες αλήθειες κάνουν ένα ψέµα, τελικά; Φιλοσοφικό το ερώτηµα; Πραγµατικά.

Θέµα συζήτησης ανάµεσα στον αµερικανό φιλόσοφο Ρίτσαρντ Ρόρτυ και τον γάλλο καθηγητή της Φιλοσοφίας Πασκάλ Ενζέλ, στη Σορβόννη, το 2002. Και θέµα του βιβλίου «Σε τι χρησιµεύει η αλήθεια;» (που αναλύει, πάνω σε αλήθειες και ψέµατα, ο ∆ηµοσθένης Κούρτοβικ στη σελ.

20). Μήπως η αλήθεια είναι απλώς µια ωφέλιµη σύµβαση ή στα… αλήθεια ελέγχει το σύστηµα αξιών µιας κοινωνίας;

Οταν η α-λήθεια φεύγει από τον ορισµό της µη λήθης και ανάγεται από το επίπεδο εκείνου που δεν αφήνουµε να ξεχαστεί στο επίπεδο της υψηλής ιδέας και το ψέµα απεκδύεται την πρόθεση του δόλιου αποπροσανατολισµού και αποκτά φιλοσοφικό υπόβαθρο, η κόντρα και αλληλοσυµπλήρωσή τους γίνονται τρόπος ζωής. Βέβαια, «όλοι µας αγαπούµε την αλήθεια, αλλά οι περισσότεροι αγαπούµε πιο πολύ το συµφέρον», όπως έλεγε ο Λέων Τολστόι. Εκείνο που καταλύει και τον ροµαντισµό, τον οποίο υπηρετεί σχεδόν παράδοξα στο περίφηµο «Χρυσό σηµειωµατάριό» της (σελ. 17) η νοµπελίστρια Ντόρις Λέσινγκ.

Συνδέοντας τον οργασµό της ηρωίδας της µε τον απόλυτο έρωτα, ενώ ακτινογραφεί την πολιτική και την έµφυλη ταυτότητα, τη συναισθηµατική απόρριψη και τη σεξουαλική προδοσία, αντιπαραθέτοντας αλήθειες και ψέµατα για την ψυχική και κοινωνική διάλυση στην εποχή µας.

«Π ιστέψτε εκείνους πουψάχνουν την αλήθειακαι αµφισβητήστε εκείνους που τη βρήκαν» έλεγε ο Γάλλος (επίσης νοµπελίστας) Αντρέ Ζιντ. Κάπως έτσι θα έπρεπε να αντιµετωπίσουµε ένα από τα «αινίγµατα της τέχνης», που αφορά το – χαρακτηριστικό – καπέλο του Ναπολέοντα Βοναπάρτη (σελ. 12). Μόνον που εκεί, είτε πρόκειται για το αληθινό «κειµήλιο», είτε για ένα µεγάλο ψέµα που αναπαράγεται από τα χέρια του ενός συλλέκτη σε εκείνα του άλλου, σηµασία έχει η ιστορία που κρύβει το ίδιο το καπέλο-σύµβολο. Και τα σύµβολα δεν λένε πάντα την αλήθεια. Μόνον εκείνη που διατηρεί η… µη λήθη.

Ο,τι διατηρεί στη µνήµη και η α-λήθεια της τέχνης. Μια ψευδαίσθηση. Μια στιγµήπου ηεικόνα,το χρώµα καιο συµβολισµός αλλάζουν τον ρου της σκέψης µας, τη διάθεση, ίσως και τη ζωή µας. Ποντάροντας ακόµη περισσότερο σ’ αυτήν την ψευδ-αίσθηση της τέχνης, ο (πανάκριβος) βρετανός ζωγράφος Ντέιβιντ Χόκνεϊ – που έχει εικονογραφήσει και Καβάφη – αφήνει τον καµβά και τα πινέλα και µεταφέρει την τέχνη του στη νέα τεχνολογία και την οθόνη τού iPad (σελ. 8). Ετσι αυτή η φευγαλέα εικόνα αποκτάει την α-λήθεια και το απατηλό ψέµα ταυτόχρονα του στιγµιαίου θαύµατος της τέχνης…

Ο Μισέλ Φουκό δίδασκε πως η έννοια της αλήθειας δεν είναι παρά εργαλείο της εξουσίας. Οταν από την πλευρά ενός ανθρώπου που κατείχε εξουσία, όπως ο πρώην υπουργός Νίκος ∆ένδιας, ακούς πως «η πολιτική τάξη ή η τάξη των πολιτικών στην Ελλάδα έχει αποτύχει παταγωδώς, επειδή δεν έχει καταφέρει να πείσει τους Ελληνες και όσους ζουν στην Ελλάδα ότι αυτή τη στιγµή υπάρχει ένα συλλογικό διακύβευµα, δηλαδή ή θα τα καταφέρουµε ή δεν θα τα καταφέρουµε όλοι µαζί» αναρωτιέσαι αν τελικά η αλήθεια αρκεί για να δικαιολογήσει τις πράξεις εξουσίας. «Ζούµε σε µια περίοδο που οι πολίτες βιώνουµε τη µεγάλη στενοχώρια, κι ενώ θα ήθελε να ελπίζει κανείς ότι αυτό είναι που µας ενώνει, δεν γίνεται να µην αναγνωρίσουµε ότι έχουµε χωριστεί σε δύο στρατόπεδα», αντιπροτείνει µια άλλη αλήθεια, στην «αταίριαστη» συνάντηση µε τον πρώην υπουργό (που οργάνωσε ο Θανάσης Νιάρχος, στη σελ. 10) ο Βασίλης Χαραλαµπόπουλος. «Το ένα στρατόπεδο», προσθέτει, «είναι ο λαός που υποφέρει και το άλλο οι πολιτικοί που δεν ξέρουν κι οι ίδιοι αν µπορούν να τα καταφέρουν να κάνουν κάτι».

Η γνώση όλων των εκδοχών µιας αλήθειας απελευθερώνει; «Ελεύθερος είναι εκείνος που µπορεί να ζει χωρίς να λέει ψέµατα» έγραφε ο (νοµπελίστας) Αλµπέρ Καµί. Ή ελεύθερος είναι εκείνος που µπορεί να κάνει τα ψέµατα αλήθεια στην τέχνη του; Οπως ο ιταλός κοµίστας Μίλο Μανάρα, που αποφασίζει να µεταφέρει τις ζουµερές ηρωίδες του στα ελληνικά νησιά (σελ.

15), για να µείνει µόνον στην επιφάνεια του σοφτ πορνό ψέµατος των µεταλλαγµένων κοριτσιών, βουτώντας µόνον στα ίδια και τα ίδια πάντα στερεότυπα.

Ισως µε τον τρόπο του και ο Μίλο Μανάρα αποδεικνύει την εµµονή µας µε το ψέµα, που µας βγαίνει ακόµη πιο βολικό σε ηµέρες… Καρνάβαλου σαν κι αυτές που διανύουµε. Οπως αποδεικνύει και τη ρήση του Οσκαρ Ουάιλντ για τον άνθρωπο, που «είναι λιγότερο ο εαυτός του όταν µιλάει ως ο εαυτός του. ∆ώσ’ του µια µάσκα και θα σου πει την αλήθεια».