Κουτσά στραβά

Υ περασπισθείτε την Ελλάδα, το έθνος στο οποίο οφείλοµεν τα φώτα µας, τας επιστήµας µας, τας τέχνας µας και όλας τας αρετάς µας.

«Νάρθη ένας να µου ειπή ότι θα πάγη οµπρός η πατρίδα, στέργοµαι να µου βγάλη και τα δυο µου µάτια. Οτι αν είµαι στραβός, και η πατρίδα µου είναι καλά, µε θρέφει. Αν είναι η πατρίδα µου αχαµνά, δέκα µάτια νάχω, στραβός θανά είµαι». Τα ‘χε πει και γράψει ο µπαρµπα – Γιάννης ο Μακρυγιάννης, αλλά ποιος τον άκουγε στ’ αλήθεια; Η ποιος πίστευε ότι θα φτάναµε την πατρίδα «αχαµνά»…

«Τ ο θερίον είπαν θερίον κι ο άνθρωπος είναι χερότερος», έγραφε στα «Αποµνηµονεύµατά» του, που είχαν κυκλοφορήσει πριν από 104 χρόνια και τώρα, ξανά, κυκλοφορούν (σελ. 16-

17). Αποµνηµονεύµατα που ανακάλυψε το 1901 ο γιος του Κίτσος και τον ανέδειξαν στον «πιο σηµαντικό πεζογράφο της νέας ελληνικής λογοτεχνίας» στα µάτια του Γιώργου Σεφέρη, όταν πια είχαν εκδοθεί από τον Γιάννη Βλαχογιάννη και επανανακαλυφθεί το 1930.

Ηταν όµως απλώς ένας σηµαντικός πεζογράφος; Ή µήπως ο πρώτος καταγραφέας των παθών και των λαθών της φυλής; Ελληνολάτρης και ελληνοκριτής συγχρόνως _ µε τη ζέση ανθρώπου που δηλώνει ευθαρσώς ότι είναι αγράµµατος αλλά τα λέει σταράτα γιατί τα βλέπει καθαρά. Υπάρχει, αλήθεια, ανάλογο του Μακρυγιάννη σήµερα; Και το χρειαζόµαστε στις δύσκολες ώρες σε µια χώρα όπου, κατά τον Μακρυγιάννη πάντα, «η τύχη µας έχει τους Ελληνες πάντοτε ολίγους». Τιναπεις σ’έναν απόγονοτου Μακρυγιάννη που τέτοιες ώρες αισθάνεται αδικηµένος; «Ισως αυτό που είχε πει ο Βάσος Λυσσαρίδης: Μάθε στη ζωή σου να µην περπατάς σκυφτός, να µένεις ολόρθος», να µην υποτάσσεσαι σε καµιά σκοπιµότητα, όποια κι αν είναι η ανάγκη, λέει ο υπουργός ∆ικαιοσύνης στην «αταίριαστη» κουβέντα του (µε ρυθµιστή τον Θανάση Νιάρχο, στις σελ.

10-11) µε τη διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Μαρίνα Λαµπράκη – Πλάκα. Κι εκείνη προσθέτει: «Να περπατάς αναντρανιστά που θα λέγανε στην Κρήτη – µε ψηλά το κεφάλι –, µεγάλη αρετή για τη µεγαλόνησο». Τι άλλο να του πεις; Ισως ότι υπάρχουν κι άλλοι που ζουν τα ίδια και σκέφτονται τα ίδια. Να, σαν τον ιρλανδό συγγραφέα Σεµπάστιαν Μπάρι, λάτρη του Τσιτσάνη, που όταν µιλάει για τη χώρα του είναι σαν να µιλάει για την Ελλάδα (στη «Λοξή µατιά» της Μικέλας Χαρτουλάρη, σελ. 36) : «Τους λυπάµαι», λέει, «όλους µε την κρίση. Ακόµη κι εκείνους που πρόλαβαν να φάνε καλά. ∆ιότι υπήρχε µια µικρούλα φλόγα που έκαιγε µέσα µας και τώρα είναι σαν να της έχουν ρίξει νερό. Ολοι αισθανόµαστε ότι τίποτα δεν έχει νόηµα και µεταµορφωνόµαστε σε µια χώρα ψυχωτική». «Τούτη την πατρίδα την έχοµεν όλοι µαζί, και σοφοί κι αµαθείς, και πλούσιοι και φτωχοί, και πολιτικοί και στρατιωτικοί, και οι πλέον µικρότεροι άνθρωποι.

Οσοι αγωνιστήκαµεν, αναλόγως ο καθείς, έχοµεν να ζήσοµεν εδώ. Το λοιπόν δουλέψαµεν όλοι µαζί να τη φυλάµε κι όλοι µαζί, και να µη λέγει ούτε ο δυνατός “εγώ”, ούτε ο αδύνατος. Ξέρετε πότε να λέγει ο καθείς “εγώ”; όταν αγωνιστεί µόνος του και φκιάσει ή χαλάσει, να λέγει “εγώ”. Οταν όµως αγωνίζονται πολλοί και φκιάνουν, τότε να λέµε “εµείς”. Είµαστε στο “εµείς” κι όχι στο “εγώ”» έλεγε ο Μακρυγιάννης.

Να όµως που εµείς φτάσαµε στο Εγώ κι αυτό έγινε η κατάρα µας.

Να είναι η κρίση νοµιµότητας του κόσµου µας – και του ελληνικού µικρόκοσµού µας, που διάγει ακόµη µεγαλύτερη – που µπορεί να ερµηνεύσει τα αίτια;

Αυτό είναι το κλειδί για την κατανόηση που προτείνει ο γαλλολιβανέζος συγγραφέας Αµίν Μααλούφ (σελ. 20), ο οποίος βλέπει τη ∆ύση αλλά και το Ισλάµ σε κρίση – και µεταξύ τους.

«Παλαιόθεν και ώς τώρα, όλα τα θεριά πολεµούν να µας φάνε και δεν µπορούνε. τρώνε από ‘µάς και µένει και µαγιά», έγραφε ο µπαρµπα – Γιάννης Μακρυγιάννης.Σιβυλλικά. Να είναι καλό ή κακό που µένει µαγιά; Να είναι εύκολο να κατηγορούµε διαρκώς τους άλλους ότι µας τρώγουν, όταν στα χρόνια του Στρατηγού ξεκίνησε η ρήση «Ελληνας τ’ Ελληνα µάτι βγάζει». Βέβαια εκείνο το αρχικό προζύµι του Ελληνα,πλασµένο από τον αγιασµό της ηµέρας του Σταυρού, έχει αρχίσει να χάνει τα αρχικά του συστατικά όσο βουλιάζει στα φανταστικά «περασµένα µεγαλεία» και αλλοτριώνεται ανταλλάσσοντας το Εµείς και το Για τους Αλλους µε το διαρκώς επανερχόµενο Εγώ.

Ι σως µόνο η δύναµη της τέχνης µπορεί να µας φέρει πια ξανά κοντά. Ακόµη και µε το άλλο µας µισό, σε έναν κόσµο που έχει µάθει να ζει ακόµη και συνεταιρικά µε δύο ξεχωριστά Εγώ. Να, σαν την τέχνη της φωτογραφίας, που φέρνει κοντά ζευγάρια καλλιτεχνών, που δοκιµάζονται στο ίδιο πεδίο. Σαν έναν αστυνοµικό και µια καθηγήτρια Πληροφορικής ή έναν τυπογράφο και ένα στέλεχος ναυτιλιακής εταιρείας που έδεσαν κι ενώθηκαν και ως ερασιτεχνικά φωτογραφικά δίδυµα (σελ. 8-9).

Γιατί, όπως έγραφε και ο Μακρυγιάννης, «δεν πλουταίνει ο άνθρωπος µε χρήµατα µοναχά, πλουταίνει κι’ από τα καλά του έργα». Κυρίως τα έργα τού Εµείς.