Για μια θέση μέσα στον κόσμο

Ο γαλλολιβανέζος συγγραφέας βρίσκεται σε προνομιακή θέση ως προς την κρίση στις ισλαμικές χώρες και ως προς τη σύγκρουση των πολιτισμών, καθώς την κουβαλάει στο πετσί του. Βεβαίως έχουν μεσολαβήσει η κατάρρευση του σοβιετικού μπλοκ, η παγκοσμιοποίηση, η αμερικανική ηγεμονία, η τρομοκρατία, η απειλή του οικολογικού ολέθρου…

Ο Αμίν Μααλούφ είναι ιδιαίτερη περίπτωση στο λογοτεχνικό στερέωμα. Γεννημένος στον Λίβανο το 1949, λίγο μετά τη λήξη της εκεί γαλλικής κατοχής, είναι καθολικός, δέχτηκε κλασική παιδεία σε κολέγιο Ιησουιτών και μετοίκησε στη Γαλλία στα δεκαεπτά του. Εχει λοιπόν το προνόμιο να κουβαλάει ταυτόχρονα την κληρονομιά της Ανατολής και της Δύσης, του Ισλάμ και του Χριστιανισμού. Η αναζήτηση ταυτότητας είναι η λογοτεχνική του εμμονή και το κύριο χαρακτηριστικό ενός έργου που αξιοποιεί τις γεωγραφικές και ιστορικές ιδιαιτερότητες του μεσογειακού χώρου για να αναδείξει τα οικουμενικά ζητήματα με μια φρέσκια ματιά. Στο καινούργιο του δοκίμιο όμως αναβαπτίζει τις ιστορικές αγωνίες στη σύγχρονη πραγματικότητα της σοβούσας οικονομικής και οικολογικής κρίσης, των πλανητικών συγκρούσεων, των μεταναστεύσεων, του ρόλου της υπερδύναμης, του ελλείμματος ηθικής αξιοπιστίας της Δύσης και της βύθισης του μουσουλμανικού κόσμου στο πηγάδι της Ιστορίας.

Οι ιδεολογικές διαμάχες αντικαταστάθηκαν από την αναζήτηση ταυτότητας, η οικουμενικότητα από τον κοινοτισμό, η πάλη των τάξεων από τυφλές πολιτισμικέςθρησκευτικές συγκρούσεις. Ο Μααλούφ αναρωτιέται ευθύς εξ αρχής πώς έφτασε ο σύγχρονος κόσμος στο σημείο όπου η πίστη στην πρόοδο και η κυριαρχία των αξιών της Δύσης αντικαταστάθηκαν από αύξουσα δυσαρέσκεια, έλλειμμα πίστης στο μέλλον και μειούμενη κατανόηση για τα τεκταινόμενα σ΄ έναν κόσμο όπου τα πάντα διεξάγονται σε παρόντα χρόνο. Αναρωτιέται ακόμη πώς έφτασε ο μουσουλμανικός κόσμος σε πλήρη αδυναμία να διαχειριστεί τη συνύπαρξη. Λέει λ.χ.: «Από τη στιγμή που ένας στρατευμένος σουνίτης επιβιβάζεται σ΄ ένα παγιδευμένο αυτοκίνητο για ν΄ ανατιναχθεί σε μια αγορά όπου συχνάζουν οικογένειες σιιτών, κι από τη στιγμή που κάποιοι φανατικοί ιεροκήρυκες αποκαλούν αυτόν τον σφαγιαστή αντιστασιακό, ήρωα και μάρτυρα, δεν ωφελεί σε τίποτα να κατηγορούμε τους άλλους».

Δεν χαρίζεται
Κι όμως ο Μααλούφ δεν χαρίζεται στους περιώνυμους «Αλλους». Αναλύει σε βάθος τις ιστορικές καταβολές της δυσπιστίας του μουσουλμανικού κόσμου- αλλά και του εν γένει Τρίτου Κόσμου- έναντι της Δύσης, ενώ καταγγέλλει την ηθική χρεοκοπία της Αμερικής που δεν κατάφερε να διαχειριστεί με αίσθημα δικαίου τη μοναξιά της υπερδύναμης. Παρά το ότι τρέφει ιδιαίτερο σεβασμό για τα επιτεύγματα της δυτικής επιστήμης και της τεχνολογίας, παρά το ότι δεν κρύβει τη συμπάθειά του για τα θεσμικά και άλλα επιτεύγματα του κράτους δικαίου, παρά το ότι αναγνωρίζει ότι οι Αμερικανοί δεν μπορούν εκ των πραγμάτων να απεκδυθούν τον ρόλο της υπερδύναμης, θεωρεί ότι το Ισλάμ έχει υποστεί τόσες ιστορικές ήττες που μόνο μια πολιτική κατανόησης, σεβασμού και αναγνώρισης των ιδιαιτερο τήτων του μπορεί να αποκαταστήσει τους βιαίως διαρραγέντες δεσμούς. Το παρόν βιβλίο βυθίζεται επομένως στην καρδιά των εξελίξεων που παρακολουθούμε έκπληκτοι αυτές τις μέρες.

Η επιτάχυνση της Ιστορίας συμβάλλει αναμφίβολα στην απορρύθμιση του κόσμου και ο Μααλούφ μοιάζει να το κατανοεί. Δεν αντιπαραβάλλει πάντως κάποιο εξιδανικευμένο παρελθόν, αντίθετα γνωρίζει καλά και επομένως αναλύει με επάρκεια τα ιστορικά σχίσματα και τη βία που χαρακτήρισε την ιλιγγιώδη άνοδο του ανθρωπίνου γένους. Το ζήτημα είναι τι γίνεται τώρα που η ιστορική επιτάχυνση αντί να γεφυρώσει τα χάσματα μεγεθύνει τις αποκλίσεις παράγοντας δυσπιστία, μίσος και φτώχεια. Εδώ ο συγγραφέας δεν δίνει σαφή απάντηση. Στις λιγότερο πρωτότυπες απόψεις του βρίσκεται η εμμονή στην ικανότητα της εκπαίδευσης- ποιας όμως;να παράσχει τα κατάλληλα εργαλεία για την κατανόηση του κόσμου μας. Κι ακόμη η πίστη στην επιστήμη, στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, στο χτύπημα της υπανάπτυξης και σ΄ ένα αναβαπτισμένο ρόλο της Αμερικής υπό την ηγεσία του Ομπάμα.

Στο ίδιο καράβι
Εντέλει, το βιβλίο διατρέχει η πεποίθηση ότι βρισκόμαστε όλοι στο ίδιο καράβι και καλό θα ήταν να συνεννοηθούμε εγκαίρως. Γι΄ αυτό και ο συγγραφέας χρησιμοποιεί αφειδώς στο τελευταίο μέρος του βιβλίου το «εμείς» ανακαλώντας έναν ανθρωπισμό τύπου Εντγκάρ Μορέν, με έναν λόγο που ενίοτε θυμίζει κήρυγμα. Χρειάζεται κι αυτό στους καιρούς που ζούμε. Μόνο που στο καράβι που προαναφέραμε άλλοι βρίσκονται στη γέφυρα και άλλοι στο αμπάρι. Οι πρόσφατες εξεγέρσεις στις αραβικές χώρες και κυρίως σε μια χώρα – σύμβολο, όπως η Αίγυπτος, το καταδεικνύουν με ευκρίνεια.