Κουτσά στραβά

«Το µόνο που θα ήθελα να ξέρω είναι οι σκέψεις του Θεού. Τα υπόλοιπα είναι απλώς λεπτοµέρειες» έλεγε ο Αλµπερτ Αϊνστάιν. «Μη δίνετε σηµασία στις λεπτοµέρειες, είναι η χυδαία πλευρά της ζωής» αποφαινόταν ο Οσκαρ Ουάιλντ. Και όµως, κάποτε «ο Θεός βρίσκεται στις λεπτοµέρειες» όπως έχει γράψει ο Φλοµπέρ και αναδείξει σε αρχιτεκτονική ιδεολογία ο Μίες βαν ντερ Ρόε.

Οι λεπτοµέρειες µετράνε – κυρίως εκείνες οι κρυµµένες – επειδή µνηµονεύουν (υπηρετούν την α-λήθεια, τη µη λήθη) και επειδή αλλάζουν τα δεδοµένα, όταν µάλιστα αρχίζει κάποιος να κρίνει από την επιφάνεια των πραγµάτων. ∆εν είναι το πλέον χρήσιµο για τον θεατή µια οµάδα µικροσκοπικών χωρικών που διασκεδάζουν εκσφενδονίζοντας ραβδιά σε µιαν άτυχη δεµένη χήνα, στο φόντο του πίνακα «Οι θεριστές» του Πέτερ Μπρέγκελ, που βρίσκεται στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης (κάτι που έφερε στο φως η εντυπωσιακή µεγέθυνση τέχνης του Googleartproject, όπως θα διαβάσετε από την επόµενη σελίδα). Είναι όµως χρήσιµο για την ιστορία, για τις απλές λεπτοµέρειες της ζωής που έχουν ξεχαστεί και για την ιστορία της τέχνης.

Οι λεπτοµέρειες που θυµάται η γενική γραµµατέας του ΚΚΕ Αλέκα Παπαρήγα στην «αταίριαστη» κουβέντα της µε τον ποιητή Γιάννη Κοντό, υπό το βλέµµα του Θανάση Νιάρχου (σελ. 12), για µια εκδήλωση τιµής στον Μάνο Χατζιδάκι που είχε διοργανώσει το κόµµα είναι χρήσιµες για τη µη λήθη: «Την είχαµε σχεδιάσει ενόσω ζούσε ο ίδιος, µε τα έργα που είχε ο ίδιος επιλέξει. Σας δίνω τον λόγο µου ότι δεν έγινε για να τον χρησιµοποιήσουµε. Τι θα πεις, ότι ο Χατζιδάκις ήταν κοµµουνιστής; ( Οταν έγραψα τα «Παιδιά του Πειραιά», έγραψα απλά ένα τραγουδάκι για µια ταινία. Ούτε καν είχα φανταστεί πως θα γίνει µια τόσο µεγάλη επιτυχία ). Μου φτάνει αυτό για να καταλάβω έναν απολύτως προοδευτικό καλλιτέχνη».

Οµως, πίσω από αυτό το γεγονός µπορεί να κρύβονται ξεχασµένες λεπτοµέρειες που θα µπορούσαν κάλλιστα να αλλάξουν το τοπίο που ζωγραφίζει ο χρωστήρας της κ. Παπαρήγα. Αν ανατρέξει κάποιος, για παράδειγµα, στα πρακτικά των συνεδριάσεων του κόµµατος και διαπιστώσει για ποιους λόγους και ποιες επιλογές του δεν γινόταν αποδεκτός στους κόλπους του κόµµατος ο Μάνος.

« Ολες οι ευτυχισµένες οικογένειες µοιάζουν µεταξύ τους. Κάθε δυστυχισµένη οικογένεια, όµως, είναι δυστυχισµένη µε τον δικό της τρόπο». Ετσι ξεκινάει ο Λέων Τολστόι το πρώτο κεφάλαιο της «Αννας Καρένινα», ενός από τα θρυλικά έργα του το οποίο επανέρχεται µε νέα έκδοση στα ελληνικά (σελ. 17), για νέες βουτιές στις συναρπαστικές λεπτοµέρειες της ζωής _ µε σχολαστική ακρίβεια για τις µόδες, τις λογοµαχίες, τις συζητήσεις στα σαλόνια _ στα χρόνια εκείνα που γεννούσαν µεγάλους έρωτες, µεγάλα πάθη, µεγάλες αντιθέσεις και επαναστάσεις.

Αλλοτε πάλι οι λεπτοµέρειες – οι ίδιες που µπορεί να µνηµονεύουν εσαεί την ουσία – λησµονούνται. Παράδειγµα ο «Σκεπτόµενος», θρυλικό γλυπτό του Ογκίστ Ροντέν και ένα από τα «Αινίγµατα της Τέχνης» (σελ. 14-15). Ποιος θυµάται πια, βλέποντας ένα από τα γλυπτά που έχουν γίνει λεία των πλαστογράφων και έχει αναπαραχθεί περισσότερο στην ιστορία και σε όλες τις εκδοχές ότι αρχικά ονοµαζόταν «Ο Ποιητής» και αποτελούσε µέρος παραγγελίας του Μουσείου ∆ιακοσµητικών Τεχνών του Παρισιού για µία µνηµειώδη πόρτα εµπνευσµένη από τη «Θεία Κωµωδία» του ∆άντη; Ή πως αναπαριστούσε τον ∆άντη στοχαζόµενο µπροστά στιςΠύλες της Κολάσεως το έπος του. Οι λεπτοµέρειες χάθηκαν, το σύµβολο έµεινε.

Η α-λήθεια χάθηκε, οι «ηρωισµοί» έµειναν. ∆εν συµβαίνει συχνά αυτό στην ερµηνεία – κατά παράδοση, όπως θέλουν κάποιοι να πιστεύουν – της ελληνικής Ιστορίας. Η οποία µεγεθύνει (όπως και οι περισσότερες εθνικές ιστορίες, όταν γράφονται από στόµα σε στόµα και όχι από την ψυχρή επιστηµονική πένα) κατά βούληση και αυθαίρετα κάποια γεγονότα και πρόσωπα, αποσιωπώντας άλλα. Παράδειγµα (και) ο Μακεδονικός Αγώνας. Τις αποσιωπηµένες µαρτυρίες για τον οποίο συνέλεξε ο συγγραφέας Σπύρος Καράβας (σελ. 18), µελετητής των περιπετειών του ελληνικού εθνικισµού στα Βαλκάνια του 19ου αιώνα. Ιστορικές µαρτυρίες και λεπτοµέρειες που «δεν αρµόζουν στα κυρίαρχα εθνικά αφηγήµατα, ιστοριογραφική πρακτική µε µακρά ιστορία στα Βαλκάνια, όπου η ιστοριογραφία εξακολουθεί δυστυχώς να διαχειρίζεται, ως κληρονόµος και ιδιόµορφος συνεχιστής τους, τις εθνικές συγκρούσεις του περασµένου αιώνα», όπως σηµειώνει ο ιστορικός Ανδρέας Λυµπεράτος.

Τι παράξενη ψευδαίσθηση, τελικά, να νοµίζει κάποιος πως µπορούν να εξαφανίζονται πάντα στη λήθη οι λεπτοµέρειες. Είτε ότι δίχως τις λεπτοµέρειές του µπορεί κάποιος να γνωρίσει πραγµατικά – και κυρίως να κρίνει – το σύνολο. Ή, τι παράξενη ψευδαίσθηση να υποθέτεις πως ό,τι είναι όµορφο (και βολικό, να προσθέσουµε) είναι και καλό – η οµορφιά πως είναι και καλοσύνη, όπως έλεγε και ο Λέων Τολστόι.