Κουτσά στραβά

«Π ίσω απ’ το ποτάµι που τρέχει είναι µια πηγή. / Πίσω απ’ του Θεού την αγάπη είναι η ζωή. / Πίσω απ’ την κρυφή προσευχή µας είναι η χαρά, / Πίσω από το τάµα στον Αγιο η παρηγοριά. / Αδερφέ µου, σε άκουσα πάλι τον άνεµο να ρωτάς / Ποιος να ξέρει στο βλέµµα του πίσω τι κρύβει ο Θεός για µας»… Είναι χαρακτηριστικό το βραβευµένο στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης 1974 τραγούδι του Τώνη Βαβάτσικου για τον τρόπο µε τον οποίο αντιµετώπιζε η ελληνική κοινωνία στην πορεία της προς την κρίση και εξακολουθεί να αντιµετωπίζει – αβασάνιστα – τη µεταφυσική των πραγµάτων. Το σηµαίνον και το σηµαινόµενο της πλατωνικής σκέψης, την κωµική υπονόµευσή τους στην αριστοφανική «Λυσιστράτη», που ο γάλλος στοχαστής Ζακ Ντεριντά µετεξέλιξε σε µια θεωρία αποδοµισµού, η οποία αµφισβητεί την ιδέα µιας παγιωµένης δοµής (του λόγου και κατ’ επέκταση του κόσµου) και δέχεται ότι δεν υπάρχει καµία µονοσήµαντη θέση, αλλά διαρκείς εναλλαγές του σηµαίνοντος.

Γ ιατί πάντα κάτι κρύβεται πίσω από το σηµαίνον. Πίσω από τη ραγδαία «αναπτυσσόµενη» προς διαφορετική πλέον κατεύθυνση Ευρώπη του 1900 και τη «φωτεινή» τέχνη της, κάποτε και «διακοσµητική», όπως στο Παρίσι του 1900 (η ξενάγηση από τη διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης Μαρίνα Λαµπράκη – Πλάκα στην έκθεση µε αυτόν ακριβώς τον τίτλο και το θέµα στη σελ. 14), µπορεί, φερ’ ειπείν, να κρύβεται η αγωνία για κάτι που να δίνει ελπίδα σε έναν κόσµο που αρχίζει, λίγο πριν να βουτήξει ξανά σε οικονοµικές κρίσεις και πολέµους, να µαθαίνει µέσα από την τέχνη να αντιµετωπίζει τους βαθύτερους κι ακαταµάχητους φόβους του. ∆ εν είναι τυχαίο που η ξενάγηση σ’ αυτήν την έκθεση έχει κάτι από τη µελαγχολική ατµόσφαιρα του κατά Μαρσέλ Προυστ «Αναζητώντας τον χαµένο χρόνο». Ο γάλλος συγγραφέας άλλωστε επισήµαινε αυτήν την άλλη πλευρά των πραγµάτων: «Εκεί που η ζωή εντοιχίζει, η νόηση είναι σε θέση να ανοίξει µια διέξοδο». Οπως δεν είναι τυχαίο πως δίπλα στα λαµπερά έργα της αρ νουβό και στο πορτρέτο της νωχελικής Σάρας Μπερνάρ βρίσκεται κι ένα ρακένδυτο λουστράκι που κοιµάται στον δρόµο… Ε κείνο που κρύβεται πίσω από το σηµαίνον µπορεί να είναι – αυτό συµβαίνει συνήθως – κάτι πάρα πολύ απλό. «Τόσο βαθύ, τόσο απλό, τόσο µεγάλο» που έλεγε και η ποιήτρια Μυρτιώτισσα. Ή όπως επισηµαίνει για τον «µεγάλο άγνωστο» η βρετανίδα ιστορικός Μπέτανι Χιουζ στο βιβλίο της «The Hemlock Cup:

Socrates, Athens and the Search for the Good Life», µε ήρωα τον αρχαίο δάσκαλο φιλόσοφο, «οι ιδέες του είναι συναρπαστικές. Οπως ότι τίποτε δεν έχει σηµασία παρά το να είσαι ηθικός. ∆ιότι, αν όλοι είναι ηθικοί, τότε καταλήγουµε σε έναν ηθικό κόσµο».

«Τ ο µέλλον δεν µπορεί και δεν πρέπει να κτίζεται σε βάρος του παρελθόντος» τόνιζε η ακροτελεύτια παράγραφος της διακήρυξης του Αµστερνταµ για την πολιτιστική κληρονοµιά, το 1975, όµως στην Ελλάδα της αντιπαροχής το παρελθόν – συχνά πολύχρυσο και, πάντως, πολύτιµο – θαβόταν εν µια νυκτί κάτω από απρόσωπες πολυκατοικίες. Οσο να το φέρει ξανά στο φως το… µέλλον ή ο µετροπόντικας της Θεσσαλονίκης στην προκειµένη περίπτωση. Ξεσκεπάζοντας Ιστορία και ιστορίες που αφηγούνται τα ευρήµατα του Μετρό (και αφουγκράζεται η Βίκυ Χαρισοπούλου στη σελ. 16).

Ε ίναι και αυτή η ταφή ένδειξη κρίσης αξιών. Που φέρνει µαζί της, πέρα από την οικονοµική κρίση, κι έναν – ακήρυχτο – πόλεµο εν καιρώ ειρήνης, όπως παρατηρεί η Μίρκα Παπακωνσταντίνου στην «αταίριαστη» συζήτησή της, υπό το βλέµµα του Θανάση Νιάρχου, µε τον υπουργό Ανάπτυξης Μιχάλη Χρυσοχοΐδη (σελ. 12): «Κατανοώ τον όποιο πολίτη θέλει να διεκδικήσει τα δικαιώµατά του, αλλά πώς θα φτιάξουµε κάτι όλοι µαζί όταν πρακτικά ο ένας στρέφεται κατά του άλλου;». Είναι ώρα για επανάσταση; Ισως. Οµως, «η επανάσταση δεν γίνεται απέξω. Γίνεται από µέσα, µε αυτοκριτική και µε τη µονάδα, µε τον καθένα στον τοµέα του, να κάνει κάτι».

Κ ι όπως πίσω από τις µαύρες γραµµές του σκίτσου του Τεντέν βρίσκεται ο δανός ρεπόρτερ της εφηµερίδας «Politiken», που στο πρόσωπό του βρήκε τον έφηβο «Φιλέα Φογκ» του Βερν που δέχτηκε να γυρίσει τον κόσµο όχι σε 80 αλλά σε 46 ηµέρες (σελ. 32), έτσι και πίσω από την αρχαιότερη γνωστή αυτοπροσωπογραφία από τον αιγύπτιο ζωγράφο Θούθµι, µια αινιγµατική µορφή της τέχνης που θεωρείται ως ο «Μιχαήλ Αγγελος» της 18ης δυναστείας (σελ. 11), που ζωγράφισε όλη την οικογένειά του κι εαυτόν µε την παλέτα ανά χείρας, αλλά φιλοτέχνησε και τη σαρκοφάγο του ίδιου και της συζύγου του, κρύβεται η αιώνια αγωνία της νίκης του θανάτου, της υστεροφηµίας, της κατάργησης του εφήµερου.

Π ίσω από την ενασχόληση δε µε το επέκεινα δεν βρίσκεται παρά ο µεγαλύτερος φόβος για την ανθρώπινη ύπαρξη:

ο φόβος της ακύρωσής της, του µηδενισµού µιας πορείας που ελάχιστα (έως καθόλου) ανησυχεί για τη σηµαντότητά της.

Οπως στην ταινία «Η ζωή µετά» (Hereafter), το πιο προσωπικό άσµα του Κλιντ Ιστγουντ (η κριτική για το φιλµ στη σελ. 38) που εστιάζει στα κοµµάτια της ύπαρξης που ο 81χρονος σκηνοθέτης θεωρεί ότι µπορεί να πάρει κάποιος µαζί του στην άλλη ζωή ή που αφήνει πίσω.

Ι σως και να έχει συµπυκνώσει καλύτερα σε ελάχιστες λέξεις (ως σηµαίνον και σηµαινόµενο) ο διάλογος της Κριστίνα Ρίτσι µε τον Λίαµ Νίσον στην ταινία «After.Life»: «Γιατί πεθαίνουµε;» «Για να έχει σπουδαιότητα η ζωή µας»…

koutsastraba@dolnet.gr