Κουτσά στραβά

«Φωτιές ανάβουνε στην άμμο ιθαγενείς / κι αχός μάς φτάνει καθώς παίζουν τα όργανά τους./ Της θάλασσας κατανικώντας τους θανάτους…» έγραφε ο ποιητής της θάλασσας Νίκος Καββαδίας. Τότε που και η ποίηση κατανικούσε τους θανάτους. Προτού φτάσει θάνατος να λογάται η βύθιση των ονείρων για δικαιοσύνη στον βούρκο της πολιτικής, η οποία εφευρίσκει τρόπους- και ταγούς της υποτίθεται αριστεράς ιδεολογίαςγια να αποφύγει τον κολασμό των υπαιτίων. Ισως να φτάσαμε στην εποχή που δικαιώνεται περίτρανα ο Μακιαβέλι: «Σπάνια η πολιτική είναι ανάμεσα στο καλό και στο κακό, αλλά μάλλον ανάμεσα στο περισσότερο ή στο λιγότερο κακό».

«Είναι αφάνταστο πώς κατέχουμε την τέχνη να κυλιόμαστε στο βούρκο και να περιπλανιόμαστε στ΄ αστέρια» απαντούσε στον Κόλλια (Καββαδία) ο Μίτια (Μ. Καραγάτσης) τον Σεπτέμβριο του 1949. Στέλνοντάς του παραινέσεις όπως «τρύγα την ηδονή όπου κι όπως τη βρεις, κάτω από οποιαδήποτε μορφή της. Το κορμί μας έχει την υποχρέωση, σε αντιστάθμισμα της οδύνης, να μας χαρίζει την ηδονή» (όπως θα διαβάσετε στην αλληλογραφία τους, στη σελ. 1

5).

«Ξέρω εγώ κάτι που μπορούσε, Καίσαρ, να σας σώσει./ Κάτι που πάντα βρί σκεται σ΄ αιώνια εναλλαγή,/ κάτι που σχίζει τις θολές γραμμές των οριζόντων,/ και ταξιδεύει αδιάκοπα την ατελείωτη γη./ Κάτι που θα ΄κανε γοργά να φύγει το κοράκι, / που του γραφείου σας πάντοτε σκεπάζει τα χαρτιά·/ να φύγει κρώζοντας βραχνά, χτυπώντας τα φτερά του,/ προς κάποιαν ακατοίκητη κοιλάδα του Νοτιά» έγραφε ο Καββαδίας. Αυτό το κάτι, που δεν έσωσε όπως φαίνεται όσους ηττηθέντες δημάρχους- σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη- απατήθηκαν πως θα κάνουν περίπατο στις εκλογές, ήταν κάτι απλό για τον ποιητή της θάλασσας που τον τραγουδήσαμε στον μετασχηματιζόμενο διαρκώς, μουσικά, «Σταυρό του Νότου» χάρη στον Θάνο Μικρούτσικο (κυρίως). «Ενα καράβι… Να σας πάρει, Καίσαρ… Να μας πάρει…». Αυτό και μόνον. Συμβουλές ναυτιλλομένων προς δυσήκοα ώτα.

«Θεέ μου! Είμαι μοναχά δεκαεννιά χρονών,/ κι έχω σε μέρη μακρινά πολλές φορές γυρίσει./ Θεέ μου! Εχω μιαν άκακη, μια παιδική καρδιά,/ αλλά πολύ έχω πλανηθεί, κι έχω πολύ αμαρτήσει». Για τον Νίκο Καββαδία η αμαρτία συνάδει με επίκληση προς το θείον. Για τον ζωγράφο του 16ου αιώνα Κουέντιν Μέντσις συνάδει με την υπέρτατη ασχήμια, ως μια αλληγορία της φαυλότητας. Ετσι γεννήθηκε όμως η ασχημότερη γυναικεία φιγούρα στην Ιστορία της Τέχνης (σελ. 10), εκείνη της αφορισμένης και αποκαλούμενης πόρνης Μαργκαρέτ Μάουλτας, κόμισσας του Τιρόλου. Κι όμως. Ασχημες κι ωραίες, καλές και κακές, «οι Γιαπωνέζες, τα κορίτσια στη Χιλή,/ κι οι μαύρες του Μαρόκου που πουλάνε μέλη,/ έχουν σαν όλες τις γυναίκες τα ίδια σκέλη,/ και δίνουν με τον ίδιο τρόπο το φιλί» προειδοποιούσε ο Καββαδίας όσους πίστευαν πως το εξωτικό είναι και αλλούτερο. Να, σαν τα χρέη που χειρίζεται το ΔΝΤ, στα πόδια του οποίου έχει ήδη προσπέσει και η Ιρλανδία, ενώ παίρνουν σειρά και άλλοι. Αποκλείει κανείς (έστω, η Ανγκελα Μέρκελ) πως οι οικονομίες… φιλάνε, εν τέλει, όλες με τον ίδιο τρόπο; Και πως όταν χτυπήσει το καμπανάκι στη γέφυρα όλα τα πλοία παίρνουν με τον ίδιο τρόπο τη ρότα τους;

Κάποτε όμως τα φαινόμενα απατούν. Ο διάσημος για το απέριττο στακάτο ύφος του Ρέιμοντ Κάρβερ (1938-1988) είχε… αλλεργία στον «μινιμαλισμό», δηλώνοντας πως «η ίδια η λέξη αναδεικνύει τη σμίκρυνση του συγγραφικού οράματος». Και όμως αυτό το απέριττο, το μίνιμαλ που τον καθιέρωσε δεν ήταν παρά η «χατζάρα» του επιμελητή των έργων του που τα έκοβε στο μισό, στο ένα τρίτο κάποτε και στο ένα τέταρτο (στη σελ. 32, με αφορμή την έκδοση των άκοπων έργων του στην έκδοση «Αρχάριοι»).

«Ηάγια σκουριά που μας γεννά,/ μας τρέφει, τρέφεται από μας, και μας σκοτώνει» έγραφε ο Καββαδίας στη «Φάτα Μοργκάνα» του, που τραγούδησε και η Μαρίζα Κωχ. Κάπως έτσι και ο μαθητευόμενος μάγος της Τζ. Κ. Ρόουλινγκ, Χάρι Πότερ, διαισθάνεται ήδη και κινημηματογραφικά να φτάνει εκείνο που θα τον σκοτώσει. Εστω κι αν το τέλος έχει ήδη γραφτεί στις σελίδες, στο σινεμά γεννά δυο συνέχειες (για την πρώτη, διαβάστε την κριτική στη σελ. 43) κι απανωτές πωλήσεις.

Οποιητής της θάλασσας προαισθανόμενος το τέλος, πέντε χρόνια μετά τον θάνατο του εν αλληλογραφία «αδελφού» του Μ. Καραγάτση έγραφε αντίθετα, εν πλήρει επιγνώσει: «Μόνο κάθομαι και κοιμάμαι πάνω σε καρφιά σα φακίρης ή καλύτερα σα σκαντζόχοιρος του παρελθόντος». Και μοιάζει σαν ύστατος αποχαιρετισμός του στιχοπλόκου των μακρυσμένων ταξιδιών και των γαλάζιων πόντων, από το «Υara Yara»: «Απάνωθέ μου σκούπισε/ τη θάλασσα/ που στάζω/ και μάθε με να περπατώ/ πάνω στη γη/ σωστά»…