«Διαβάζεται» µε την καρδιά

No 5
«Νοσταλγία»
Πάνω στον τάφο του Αντρέι Αρσένιεβιτς Ταρκόφσκι (1932-1986)

στο ρωσικό κοιµητήριο της γαλλικής SainteGenevive de Bois είναι χαραγµένη η φράση «Ο Ανθρωπος που είδε τον Αγγελο». Εγώ θα την άλλαζα. Ο Αγγελος που ράντισε µε ποίηση την ανθρωπότητα. Ο Ινγκµαρ Μπέργκµαν το έλεγε αλλιώς. Αυτός ο σπουδαιότερος όλων των σκηνοθετών!

Το 1979, µετά το βασανιστικό «Στάλκερ»που επειδή το πρώτο αρνητικό κάηκε, αναγκάστηκε να το γυρίσει δύο φορές, θρυµµατίζεται µέσα του η σχέση του µε την αγαπηµένη του πατρίδα. Ο Ταρκόφσκι δεν ήταν ακριβώς αυτό που λέµε «πολιτικός αντιφρονών». Οπως ο Ζαχάροφ. Απλώς δεν άντεχε τηνασταµάτητη αµφισβήτηση,την περιφρόνηση, τη λοιδορία και την ανελέητη προς το έργο του υποτίµηση. Με το καθεστώς δεν διαφωνούσε το σώµα του, αλλά η ψυχή του. Κολοσσιαία η διαφορά. Αυτός µε τη µεταφυσική αναζήτηση. Η νοµενκλατούρα µε τον υλισµό. Κάπου εκεί για πρώτη φορά, έτσι από ένστικτο, αποφασίζει νακάνει το πρώτο βήµα. Με αφορµή ένα ντοκιµαντέρ µε τοντίτλο «Tempo di viaggio»(Ταξίδι στον χρόνο) επισκέπτεται την Ιταλία και παρέα µε τον Τονίνο Γκουέρα, πασίγνωστο από τιςσυνεργασίες του µετον ΘόδωροΑγγελόπουλο, σχεδιάζει τη «Νοσταλγία». Από το ελληνικό «Νόστος», επιστροφή στο σπίτι. Από το οµηρικό «Αλγος», πόνος, µελαγχολία. Λέξειςµε νοήµατα που τον πυροβολούσαν ασταµάτητα και του άνοιγαν τρύπες στην καρδιά.

∆ύο χρόνια αργότερα ξανά στην Ιταλία. Με την υπόσχεση ότι η Mosfilm θασυνεργαστεί µε τους ιταλούς παραγωγούς κι έτσι τον ξαποστείλανε. Γιατί οι σύντροφοι απέσυραν το ενδιαφέρον τους και γιατί µοναδικοί επενδυτές αυτής της ποιητικής ελεγείας που όµοιά της δεν ξανάγινε και ούτε θα ξαναγίνει στο σινεµά, ήταν η κρατική RAI και η γαλλική Gaumont.Αυτή η πρώτη ταφόπλακα στη σχέση του µε το καθεστώς. Το 1984, έπειτα από ένα ταξίδι στη Σουηδία όπου συλλαµβάνει την ιδέα της «Θυσίας» (το κύκνειο άσµα του), ανακοινώνει επισήµως µε δυο λόγια, καθόλου αντισοβιετικά, την απόφασή τουνα παραµείνει στη ∆ύση. Εναν χρόνο αργότερα οιγιατροί διαπιστώνουν προχωρηµένο καρκίνο των πνευµόνων. Στις 15 ∆εκεµβρίου του1986, καταπονηµένος και σκελετωµένος, γράφει τις τελευταίες σύντοµες φράσεις του στοηµερολόγιό του που αργότερα, όταν εκδοθεί, θα ονοµαστεί «Μαρτυρολόγιο»: «Τώρα δεν µου έχει µείνει δύναµη καµιά». ∆εκατέσσερις µέρες αργότερα εγκαταλείπει οριστικά. Μετά την πτώση του Τείχους, πρώην πράκτορες της KGB ισχυρίζονται ότι ο Ταρκόφσκι δηλητηριάστηκε από τις µυστικές σοβιετικές υπηρεσίες και µάλιστα δείχνουντον Βίκτορ Τσεµπρίκοφ, το αφεντικό της υπηρεσίας από το 1982 έως το 1988. Το περίεργο είναι ότι και η σύζυγόςτου Λαρίσα και ο σοβιετικός ηθοποιός Ανατόλι Σολινίτσιν πεθαίνουν από την ίδια αιτία. Ο Βλαντιµίρ Σάρον, «σχεδιαστής ήχου», διατυπώνει µια θεωρία: «Ολοι αυτοί, φυσικά και ο Αντρέι, δολοφονήθηκαν στα γυρίσµατα της “Θυσίας” που έγιναν κοντά σ’ ένα χηµικό εργοστάσιο».

Η «Νοσταλγία»συµπυκνώνει σε όλο το κρυφό της µεγαλείο τις µοναδικές αρετές του. Επειδή αυτός και µόνο αυτός προσέγγισε το σελιλόιντ µε τασυναισθήµατά του καιτην ψυχή του. Πέρα από τα µεγάλα πλάνα, πέρα από το υγρό στοιχείο που κυριαρχεί στις περισσότερες σκηνές του, πέρα από την αρχαία σκουριά και πέρα από τη µοναδική ικανότητά τουνα µεταµορφώνει, αργά και υπόγεια, µέσα στο ίδιο πλάνο, µια εικόνα του σήµερα σε θαµπή, οµιχλώδη, συγκινητική στιγµή του χθες. Πέρα απ’ όλα αυτά, οι ταινίεςτου «διαβάζονται» πρώτα απ’ όλα µε την καρδιά. Είτε µπαίνεις και αφοπλίζεσαι από συγκίνηση βαθιά σε σηµείο που να σε πάρουν τα ζουµιά, είτε δεν καταλαβαίνειςτίποτα απ’ όλα αυτά τα δυσνόητα και µεταφυσικά. Το έργο του σαν να κινηµατογραφήθηκε από τα µέσα του.Ιχνος εγκεφαλισµού, ιδεοληψίας, προµελετηµένης κατασκευαστικής µανίας. Η µανιέρα του, ας πούµε, ήταν η ψυχή του. Το υγρό στοιχείο τα δάκρυά του. Οι απόµακρες γυναικείες φωνέςη γιαγιά του. Οι άδειοιχώροι η µελαγχολία του. Το αδιέξοδο του ήρωά του η εσωτερική µοναξιά του. Ο νόστος για την επιστροφή στην πατρίδα, ένα σφίξιµο στην καρδιά του.Η «Νοσταλγία» το ποίηµα του εσωτερικού Γολγοθά του.

Το στόρι πλαγίως αναφέρεται στην κατάστασή του. Τη διάθεση και την απόφασή του να µην επιστρέψει στην πατρίδατου. Ο Αντρέι Γκορτσάκοφ (Ολεγκ Γιανκόφσκι, µοναδικός σε µια ερµηνεία ερµητικά κλειστή στον εαυτό του) είναι ρώσος συγγραφέας που έχει αποφασίσεινα διασχίσει την περιοχή τηςΤοσκάνης προκειµένου ναανακαλύψει ίχνη από την παρουσία ενός άλλου Ρώσου, του Πάβελ Σοσνόφσκι, µουσικοσυνθέτη του 18ου αιώνα που όταν επέστρεψε στη Ρωσία αυτοκτόνησε. Οι αναφορές αυτονόητες ακόµα και στον απλό θεατή.

Κόντρα στο ειδυλλιακό περιβάλλον της περιοχής, κόντρα ακόµα και στις ανέσεις, αλλά και τη λαχταριστή παρουσία ενός θηλυκού µε το όνοµα Εουτζένια (Ντοµιτζιάνα Τζορντάνο, µπουκιά και συχώριο), οΑντρέι διαρκώς το χωριό του «βλέπει».

Ετσι αντί για µπροστά συνεχώς προς τα πίσω επιστρέφει. Κι έτσι σαν οιωνός και προφητεία, εντελώς τυχαία στον δρόµο του πέφτει πάνω σε κάποιον «τρελό» που πιστεύει ότι τα Μαθηµατικά έχουν πεθάνεικαι ότι ένα κι ένα δεν κάνουνδύο. Ηρθε στην Ιταλία µε γεµάτες τιςβαλίτσες του από Ρωσία. Θεούλη µου, τέτοια και τόση ποίηση ποτέ άλλοτε σε καµία ταινία και πουθενά, από καµία άλλη όσο και µεγάλη σκηνοθεσία!


Η ταυτότητα

Πρωτότυπος τίτλος: Nostalghia Ετος: 1983 Σκηνοθεσία: Αντρέι Ταρκόφσκι Σενάριο: Αντρέι Ταρκόφσκι, Τονίνο Γκουέρα Cast: Ολεγκ Γιανκόφσκι, Ντοµιτζιάνα Τζορντάνο, Ερλαντ Γιόζεφσον Φωτογραφία: Γκιουζέπε Λάντσι Μουσική: Ντεµπισί, Μπετόβεν, Βάγκνερ, Βέρνι Είδος: Ποιητικό, υπαρξιακό δράµα Διάρκεια: 125’ Χώρα: Ιταλία