Το θέατρο ως δημοσκόπος

Οι θεατράνθρωποί μας γυρίζουν και ξανακοιτούν, ξαναδιαβάζουν και ερμηνεύουν τον εξακολουθητικά επαναλαμβανόμενο κανόνα των κωμωδιών ηθών και σατιρικής ωμότητας
Κάθε φορά που ένας λαός προσέρχεται στις κάλπες, δεν αποφασίζει με την ψήφο του μόνο ποια πρόσωπα και με ποια πολιτική επιθυμεί να τον κυβερνήσουν, αλλά αναδεικνύει, θα έλεγα προβάλλει, στον ορίζοντα της ιστορίας τον χαρακτήρα του, τα ελαττώματά του, την ποιότητα των οραμάτων του, την τύφλα του, σπέρνει τον σπόρο της προσεχούς ανθοφορίας ή τα ζιζάνια που καταστρέφουν κάθε σπορά.

Οταν καταψήφιζε π.χ. τον Τρικούπη έσπερνε την καταστροφή του 1897 και όταν υπερψήφιζε τον Βενιζέλο μετά το Γουδή έσπερνε την ανθοφορία του ΄12-΄13. Οι θεσμικές μέσω των εκλογών δημοσκοπήσεις πέρα από τα ποσοτικά τους αποτελέσματα που συγκροτούν τη δεδηλωμένη πλειοψηφία που συνταγματικά θα κυβερνήσει, περιέχουν και ποιοτικά ευρήματα που θα βοηθούσαν έναν κοινωνιολόγο, έναν ιστορικό και έναν ψυχολόγο των μαζών να συγκροτήσουν ένα ασφαλές ψυχογράφημα για τον λαό, για τις παθογένειες, τις κλίσεις, τις στρεβλώσεις ή τα αισθήματα αυτοκριτικής, γενναιοδωρίας και αυτοθυσίας. Οι εκλογές είναι επιλογές και οι επιλογές ατόμων αξιολογούνται εκ των αποτελεσμάτων.

Μια άλλου είδους δημοσκόπηση, ένα άλλο συνεχές και επαναλαμβανόμενο τεστ συμπεριφοράς αυτού εδώ του λαού, αποτυπώνεται διαχρονικά στα θεατρικά κείμενα ενάμιση τώρα αιώνα. Τα τελευταία δύο χρόνια, παίζονται, μάλλον ξαναπαίζονται, ελληνικά θεατρικά έργα που ακτινογραφούν τη νεοελληνική κοινωνία και τον μέσο έλληνα. Γιατί δεν είναι μόνο αμηχανία δραματολογίου η επιστροφή σε έργα όπως: «Η χαρτοπαίχτρα», «Ενα βότσαλο στη λίμνη» και «Η γυνή να φοβήται τον άντρα», «Ο φίλος μου ο Λευτεράκης», «Φωνάζει ο κλέφτης», «Υπάρχει και φιλότιμο», «Το στραβόξυλο», «Η θεία από το Σικάγο», «Αχ, τα νεφρά μου», «Ο μπακαλόγατος», αλλά τα σύγχρονα της ίδιας συνταγής («Συμπέθεροι από τα Τίρανα», «Αττική οδός», «Ράους», «Μπλακ χιούμορ»). Η πρώτη εκτίμηση είναι πως για να καταφύγουν σ΄ αυτά κυρίως οι λαϊκοί θεατρίνοι σημαίνει πως από την Κατοχή και την απελευθέρωση, τη χούντα και το Πολυτεχνείο γεννήθηκαν τα ίδια σύνδρομα, οι ίδιες στρεβλώσεις, οι ίδιες μικροαστικές υποκρισίες, η ιδεολογία του τζόγου, η λαμογιά, η πολιτική απάτη, η κουτοπονηριά, η στρεψοδικία, η προικοθηρία, ο φαλλοκρατικός αυταρχισμός κ.τ.λ. Και θα ήθελα να συμβουλεύσω τους κοινωνιολογούντες μας που θεωρητικολογούν με ξενόφερτα μοντέλα σκέψης, να σκεφτούν σκύβοντας πάνω στη θεατρική μας ιστορία μήπως η ανάλυση που αναζητούν, πέρα από την πεζογραφία και πιθανόν την ποίηση, είναι στα κείμενα της δραματουργίαςμας. Και θα εντοπίσουν ότι σε εποχές κρίσης, ανωμαλίας ή πάσης φύσεως καταστροφής, κατοχής, υποδούλωσης ανθεί η κωμωδία ηθών, καταστάσεων, η σάτιρα και η ηθογραφική καταγραφή νοοτροπιών, τάσεων, νεοπλασματικών κοινωνικών όγκων.

Στην εποχή της Βαυαροκρατίας οι κωμωδίες του Χουρμούζη, του Βυζάντιου, του Καρύδη, του Ραγκαβή, του Σούτσου αποκαλύπτουν και στηλιτεύουν ένα ευρύ φάσμα της κοινωνικής και πολιτικής παθογένειας, τον τζόγο, τον πολιτικαντισμό, την εξαγορά συνειδήσεων κ.ά.

Αργότερα στο τέλος του 19ου αιώνα συγγραφείς όπως ο Κορομηλάς, ο Καπετανάκης, ο Λάσκαρις, ακόμη και οι συγγραφείς του δραματικού ειδυλλίου και του κωμειδυλλίου αναφέρονται στην αρχαιοκαπηλία, την αρχαιολαγνεία, την πολιτική ρεμούλα, την ενδοοικογενειακή υποκρισία.

Μετά το 1897 έως το 1912 ο Καμπύσης, ο Ξενόπουλος, ο Μελάς ανατέμνουν με νυστέρι αιχμηρό και το λούμπεν προλεταριάτο και τους αχόρταγους μεγαλοαστούς και την πολιτική ιδεοληψία αλλά και τα ταξικά αδιέξοδα σύνδρομα. Ο Χορν, ο Μπόγρης, ο Μελάς πάλι μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή σατιρίζουν την αστική, τη μικροαστική αλλά και τη λαϊκή ακολασία, τη θρησκοληψία, την πολιτική ως φενάκη συμφερόντων. Στην περίοδο του Εμφυλίου, Ψαθάς, Τζαβέλλας, Τσιφόρος, Σακελλάριος- Γιαννακόπουλος, Γιαλαμάς, Ρούσσος, Τσεκούρας, Φωτιάδης μίλησαν- συχνά κρυπτικά λόγω λογοκρισίας- για τον δωσιλογισμό, τον ιδεολογικό διχασμό, τη πατριδοκαπηλική ρεμούλα, τον μαϊμουδισμό των ξένων ηθών. Μέσα στη χούντα ανθεί η μετακαμπανελλική μας δραματουργία που έρχεται να εμπλουτίσει την κριτική των θεσμών και των ηθών με έργα των: Μουρσελά, Αναγνωστάκη, Σκούρτη, Μάτεσι, Ποντίκα, Κεχαΐδη, Αρμένη, Καρρά, Κορρέ, Χασάπογλου, Λαζαρίδη, Χριστοφιλάκη, Ζιώγα, Χρυσούλη, Μανιώτη, Στάικου, Μέντη και του ίδιου του αιώνιου έφηβου Καμπανέλλη. Η θεματογραφία τους ίδια η παλιά, αφού αυτή η κοινωνία, αυτή η πολιτική σκηνή δεν άλλαξαν σκηνικά, κοστούμια και χαρακτήρες. Λαμόγια, χαφιέδες, προδότες, κερδοσκόποι, τζογαδόροι, εκμεταλλευτές γυναικών και τσιράκια αφεντάδων, ψευδοεπαναστάτες.

Τι δηλοί αυτό; Δηλοί πως σε εποχές κρίσης θεσμών, ιδεών, αξιών, όπως σε περιπτώσεις κρίσης της υγείας καταφεύγουμε στον μικροβιολόγο, στον ακτινολόγο, στον ψυχίατρο, το θέατρο τουλάχιστον για 150 χρόνια σ΄ αυτή τη χώρα λειτουργεί ως Διαγνωστικό Κέντρο.

Από την Κατοχή και την απελευθέρωση, τη χούντα και το Πολυτεχνείο γεννήθηκαν τα ίδια σύνδρομα, οι ίδιες στρεβλώσεις, οι ίδιες μικροαστικές υποκρισίες