Πάντα οι αθώοι την πληρώνουν

Νo 14
«Το χρήµα»
Προτού από τα χείλη οποιουδήποτε ειδικού βγει η µαγική λέξη «µινιµαλισµός», ένας µονήρης, µονόχνωτος, θρησκευόµενος και αιρετικός γάλλος _ ζωγράφος, σεναριογράφος και σκηνοθέτης _ µετέφερε στις ταινίες του τον πλήρη ορισµό ενός ρεύµατος που σήµερα κυριαρχεί σε κάθε γωνιά της καθηµερινής ζωής. Το όνοµά του Ροµπέρ Μπρεσόν και το αριστούργηµά του «Το χρήµα»!

Ο Κριστόφ Κισλόφσκι από τον Μπρεσόν αφοµοίωσε τον µινιµαλισµό των «Τριών χρωµάτων» και της «Διπλής ζωής της Βερονίκ». Το ίδιο και ο Ιρανός Αµπάς Κιαροστάµι στη «Γεύση από κεράσι». Το ίδιο και ο Κινέζος Ξιάο Σουάι Γουάνγκ του «Ποδηλάτη του Πεκίνου» (Shiqi sui de dan che). Πέντε θεούς προσκυνούσε αυτός ο αυτοεξόριστος της κεντρικής γαλλικής λεωφόρου, δηλαδή Γκοντάρ – Τριφό – Σαµπρόλ και όλων των γνωστών:

«Το σινεµά είναι εσωτερική κίνηση». «Υπάρχουν δύο είδη κινηµατογράφου. Το πρώτο είδος προκύπτει από τις εφεδρείες του θεάτρου. Το άλλο από τις εφεδρείες του κινηµατογράφου». «Αυτά που απορρίπτω κατηγορηµατικά είναι όσα πράγµατα δεν είναι αληθινά. Το ντεκόρ και οι ηθοποιοί δεν είναι αληθινοί». «Η ζωγραφική για µένα δεν είναι ταγµένη να δηµιουργεί όµορφες αλλά απαραίτητες εικόνες». «Το φιλµ δεν είναι θέαµα, είναι στυλ».

Ποιο είναι το στυλ; Πρώτον, ο ηθοποιός είναι «µοντέλο» όχι ερµηνευτής. Δηλαδή ιµάντας που θα µεταφέρει το στυλ του δηµιουργού. Οπως ανέκφραστα τα µοντέλα στην πασαρέλα του Giorgio Αrmani, έτσι και οι ηθοποιοί στις ταινίες του Ροµπέρ Μπρεσόν (1901-1999). Γι’ αυτό απαγόρευε στα «µοντέλα» του να παίζουν δραµατικά. Εξω η πόζα, ο ναρκισσισµός, η ταύτιση του ηθοποιού µε τον χαρακτήρα του ήρωα που υποδύεται. Με άλλα λόγια Μπρεσόν και Αctor’s Studio µε Μάρλον Μπράντο και Ρόµπερτ Ντε Νίρο, δύο στρατόπεδα εχθρικά. Δεύτερον, έξω ακόµα και η εµφυτευµένη µουσική υπόκρουση.

Η σύνθεση ήχου – εικόνας θα προκύψει από µια σχέση ρεαλιστική. Και τρίτον, το κυριότερο, µόνο τα απαραίτητα πρέπει να κινηµατογραφηθούν. Μπορεί να είναι µια λεπτοµέρεια.

Ας πούµε µε τρία σύντοµα πλάνα καθαρίζει µε την αυτοκτονία που λαµβάνει χώρα στην αρχή της ταινίας του «Το δράµα µιας όµορφης» («Une femme douce»). Στο πρώτο βλέπουµε στιγµιαία την κίνηση µιας πολυθρόνας από την οποία µόλις έχει σηκωθεί ένα ανθρώπινο σώµα. Στο δεύτερο, ένα γυναικείο µαντίλι πέφτει ακολουθώντας το ίδιο ανθρώπινο σώµα που δεν έχουµε δει. Και στο τρίτο, το πτώµα της γυναίκας σωριασµένο στην άσφαλτο. Τσακ µπαµ. Τα λόγια περιττά. Το µάξιµουµ µε τα ελάχιστα. Η µία ώρα του Στίβεν Σπίλµπεργκ είναι πέντε λεπτά για τον Μπρεσόν. Και πολλά λέω.

Εξαιτίας αυτής της σύντοµης, κοφτής, ωµής και αποδραµατοποιηµένης περιγραφής, το ευρύτερο κοινό τού γυρίζει την πλάτη και έτσι οι ταινίες του καθιερώνονται από την ελίτ. Σιγά τώρα που θα χορτάσω µε δυο µπουκιές σούσι. Ε ψιτ, παιδί, φέρε χάµπουργκερ, γουρουνόπουλο και κοψίδι. Με ένα λόγο, το στυλ Μπρεσόν είναι η αφή. Μια εναέρια αίσθηση που διακτινίζει το βλέµµα του θεατή. Παράδειγµα, «Ο πορτοφολάς» («Ρickpocket») του 1959. Δύο δάχτυλα ψαχουλεύ ουν εναέρια την τσάντα της κυρίας και σαν πούπουλο βγάζουν το πορτοφόλι, που σε κλάσµα του κλάσµατος του δευτερολέπτου καταλήγει στην εσωτερική τσέπη του κλέφτη. Ωστόσο, το κορυφαίο και πιο στυλάτο δείγµα µπρεσονικής αφής είναι το «Χρήµα» («L’ Αrgent»). Αν και τελευταία, ανεκπλήρωτη, επιθυµία του ήταν να µεταφέρει στην οθόνη το «Βιβλίο της Γένεσης». Αλλά ουδείς τρελός παραγωγός να επενδύσει σε µια ιστορία που θα την έβλεπαν µερικές χιλιάδες «τρελοί».

Κορµός του «Χρήµατος» πόδια και χέρια. Τα πόδια είναι η κίνηση. Τα χέρια η συναλλαγή. Τα σώµατα και τα πρόσωπα έξω από το κάδρο. Γιατί; Μα επειδή το Χρήµα έχει µετατρέψει τον Ανθρωπο σε πράγµα.

Τόσο απλά. Δεν το λέει. Το υπονοεί. Πώς το καταλαβαίνουµε αυτό; Να σας πω. Οπως κάθε ρούχο της Ρrada δεν µπορεί να φορεθεί από οποιοδήποτε σώµα, έτσι και οι ταινίες του Μπρεσόν. Απευθύνονται σε θεατές µε στυλ. Πάµε παρακάτω. Με τα χέρια ανταλλάσσεται ένα κάλπικο χαρτονόµισµα των πεντακοσίων γαλλικών φράγκων. Τι σηµαίνει αυτό; Η απαξίωση του χρήµατος. Πάµε παρακάτω. Το κάλπικο χαρτονόµισµα καταλήγει στα χέρια ενός αθώου. Ετσι µπλέκει σε µια απίστευτη ιστορία. Ετσι φτάνει µέχρι τον φόνο. Ετσι συλλαµβάνεται από την Αστυνοµία. Τι πάει να πει αυτό; Κανείς δεν γεννιέται εγκληµατίας. Οπως έλεγε και ο τίτλος της θρυλικής ταινίας του Μπάσµπι Μπέρκλεϊ µε τον Τζον Γκάρφλιντ «Μ’ έκαναν εγκληµατία» («Τhey made me a criminal»). Πάντα την πληρώνουν οι αθώοι. Και προσέξτε. Χωρίς ίχνος ρητορείας, διδασκαλίας και στρατευµένης ιδεολογίας. Η κοµψότητα της αφής, η µεγάλη τέχνη της κινηµατογραφικής γραφής!


Η ταυτότητα

§ Πρωτότυπος τίτλος: «L’ argent» § Ετος: 1983 § Είδος: Δράµα § Σκηνοθεσία: Ροµπέρ Μπρεσόν § Σενάριο: Ροµπέρ Μπρεσόν (από σύντοµο διήγηµα του Λ. Τολστόι)

§ Cast: Κριστιάν Πατέ, Βινσέντ Ριστερούτσι, Καρολίν Λανγκ § Φωτογραφία: Πασκουαλίνο Ντε Σάντις § Διάρκεια: 85’ § Χώρα: Γαλλία