Από αγρότες θα έπρεπε να γίνουν εργάτες

Η πρώτη περίοδος της εγκατάστασης των πολιτικών προσφύγων στη Βουλγαρία χαρακτηρίστηκε από τις δυσκολίες προσαρμογής σε μια ξένη χώρα, με αντίστοιχο επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης με την Ελλάδα της εποχής. Οι περισσότεροι από τους 6.500 πολιτικούς πρόσφυγες ήταν αγρότες και κατάγονταν από χωριά της Μακεδονίας και της Θράκης, ιδιαίτερα από τον Νομό Εβρου. Από τη στιγμή που δεν ήταν «προσωρινώς διαμένοντες» αλλά θα έμεναν για απροσδιόριστο χρόνο, θα έπρεπε να συμβάλουν στην οικονομία και να φροντίσουν να ενσωματωθούν στη βουλγαρική κοινωνία. Η πρώτη σημαντική αλλαγή ήταν ότι οι περισσότεροι από αγρότες θα έπρεπε να γίνουν εργάτες: θα έπρεπε να προσαρμοστούν στο ωράριο εργασίας, τη βιομηχανική πειθαρχία, τον χώρο του εργοστασίου. Κάτι το οποίο δεν ήταν εύκολο, όπως μαρτυρούν οι βουλγαρικές αναφορές. «Ζητούμενα άτομα για εκτέλεση καθορισμένης εργασίας παρουσιάζονται και μετά απ΄ αυτό ένας ένας δεν τηρούν το ωράριο εργασίας 8 ωρών, το πρωί βγαίνουν μετά τις 8 η ώρα για δουλειά, έπειτα το μεσημέρι μετά τις 2 και μαζεύονται στις 4.30. (…) Σε υπενθύμιση να φυλάσσεται καλά η κινητή περιουσία κάποιος πρόσφυγας είπε “Ο Στάλιν πληρώνει”… Κατά την εργασία σε τρόμπα ύδρευσης κάποιος πρόσφυγας είπε στον ανθυπολοχαγό ο οποίος καθοδηγεί την οικοδόμηση ότι αυτός δεν μπορεί να τους διατάζει να δουλεύουν κ.λπ.» (σελ. 160).

Οι έλληνες πρόσφυγες μετακινήθηκαν από τους καταυλισμούς και τα κοινόβια στα οποία έμεναν και εγκαταστάθηκαν σε πόλεις κοντά στα βιομηχανικά κέντρα της χώρας. Τα παιδιά άρχισαν να παρακολουθούν βουλγαρικά σχολεία, τεχνικές σχολές και αργότερα πανεπιστήμια. Από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία είναι η άνοδος του μορφωτικού επιπέδου και η συνακόλουθη κοινωνική άνοδος των ελλήνων προσφύγων στα χρόνια της οικονομικής ανάπτυξης των σοσιαλιστικών χωρών. Γενικότερα, από το σύνολο των πολιτικών προσφύγων το 50% στα τέλη της δεκαετίας του 1970 βρισκόταν σε θέσεις επιστημόνων, τεχνικών και στελεχών παραγωγής. Μια εξέλιξη που αποτελούσε πηγή ανησυχίας για τον κομματικό μηχανισμό, καθώς πίστευε ότι τα παιδιά των προσφύγων θα έπρεπε να ακολουθούν σπουδές που θα βοηθούσαν στη σοσιαλιστική οικοδόμηση της Ελλάδας. «Τα παιδιά μας όταν μένουν ακαθοδήγητα διαλέγουν τις εύκολες σχολές- φιλολογία, πολιτική οικονομία, δικηγόροι κ.λπ.- τις σχολές από τις οποίες βγαίνοντας θα έχουν τις καλύτερες απολαβές, θα μένουν στην πρωτεύουσα κ.λπ.» (σελ. 291).

Στην ενσωμάτωση των προσφύγων καθοριστικό ρόλο έπαιξε η οργάνωση του κόμματος, η «Δημοκρατική Οργάνωση Μόρφωσης και Εκπολιτισμού». Η ΔΟΜΕ ανέλαβε την ελληνική εκπαίδευση των προσφύγων με τους «ομίλους ελληνικής γλώσσας», τη διοργάνωση εορτασμών και πολιτιστικών εκδηλώσεων, την έκδοση εντύπων όπως ανέλαβε και να επιλύσει όλα τα καθημερινά προβλήματα των προσφύγων με τις βουλγαρικές αρχές. Παρά τον προφανή ρόλο της ως μηχανισμού πολιτικού ελέγχου των προσφύγων, όπως φαίνεται και στις συνεντεύξεις που παρατίθενται στο βιβλίο, ήταν ταυτόχρονα και πόλος αναφοράς για τους πολιτικούς πρόσφυγες επειδή συντελούσε στη διατήρηση της εθνικής ταυτότητάς τους- μια ταυτότητα που, όπως επισημαίνει και η συγγραφέας, καλλιεργούνταν ταυτόχρονα με τη διεθνιστική ταυτότητα.

Οι περισσότεροι πολιτικοί πρόσφυγες, επαναπατρισθέντες και μη, φαίνεται να αναπολούν τη Λαϊκή Δημοκρατία της Βουλγαρίας. Γιατί συμβαίνει αυτό; Επειδή οι μεταπολεμικές δεκαετίες ήταν χρόνια οικονομικής ανάπτυξης και βελτίωσης του βιοτικού επιπέδου; Επειδή η μετασοσιαλιστική Βουλγαρία και η κοινωνική πραγματικότητα στη σύγχρονη Ελλάδα τους απογοητεύει; Νοσταλγία για σοσιαλισμό; Σε κάθε περίπτωση, πάντως, η νοσταλγία δεν αφορά το παρελθόν αλλά εμπεριέχει τον προβληματισμό για το παρόν και το μέλλον. Και άρα δεν ενδιαφέρει μόνο τους ιστορικούς…