Τζέντλεμαν και ρέμπελος

Ενα βιβλίο που δίνει στον έλληνα αναγνώστη την ευκαιρία ν΄ ανακαλύψει, στο πρόσωπο του συγγραφέα του, μια από τις συναρπαστικότερες, πιο ανοιχτόμυαλες και λιγότερο βικτωριανές μορφές της βικτωριανής περιόδου
Οσοι έχουν δει τη θαυμάσια ταινία Τα βουνά του φεγγαριού, από το 1990, με θέμα την αναζήτηση των πηγών του Νείλου από την Αποστολή Μπέρτον και Σπικ το 1857-8, θα θυμούνται την αντιπαράθεση ανάμεσα στους δύο εξερευνητές. Από τη μια ο λοχαγός Τζον Χάνινγκ Σπικ, βικτωριανός σε όλα- στο παρουσιαστικό, στο ήθος, στα ενδιαφέροντα, στην ιμπεριαλιστική νοοτροπία. Από την άλλη ο Ρίτσαρντ Φράνσις Μπέρτον, ο ξερακιανός, μελαψός Ιρλανδός με τα μακριά μαλλιά και το μεγάλο μουστάκι (τον υποδυόταν ο επίσης Ιρλανδός ηθοποιός Πάτρικ Μπέρτζιν), αντισυμβατικός, θερμόαιμος, πολύπειρος, βαθύς γνώστης των λαών της νοτιοδυτικής Ασίας και της ανατολικής Αφρικής, πρώιμος εκφραστής ενός τρόπου σκέψης που θα τον ονομάζαμε σήμερα διαπολιτισμικό και οικολογικό.

Ο πραγματικός Ρίτσαρντ Φράνσις Μπέρτον (1821- 1890) έμοιαζε αρκετά με τον κινηματογραφικό, τόσο στην εμφάνιση όσο και στις ιδέες. Αλλά ήταν πιο περίπλοκη και αντιφατική προσωπικότητα. Στρατιωτικός, εξερευνητής, εθνολόγος, συγγραφέας, ποιητής, μεταφραστής, διπλωμάτης, όλα αυτά διαδοχικά ή παράλληλα, έζησε μια εκπληκτικά πολυκύμαντη ζωή σε τέσσερις ηπείρους, πολύ συχνά δυσαρεστώντας ή και σοκάροντας τους γύρω του (προπαντός τους Βρετανούς) με τις ενοχλητικές θέσεις του, τις τολμηρές πράξεις του και τον ασυμβίβαστο χαρακτήρα του. Η γλωσσομάθειά του ήταν απίστευτη: έφτασε να κατέχει 29 ευρωπαϊκές, ασιατικές και αφρικανικές γλώσσες. Οι εθνολογικές παρατηρήσεις του, εξαιρετικά ενδελεχείς, έδιναν ιδιαίτερη έμφαση στα σεξουαλικά ήθη των εξωευρωπαϊκών λαών, με λεπτομέρειες για «ανορθόδοξες» πρακτικές που σκανδάλιζαν τους βικτωριανούς συγχρόνους του όσο και η αντιαποικιοκρατική, αντιιμπεριαλιστική στάση του. Συνεργάστηκε και είχε αποφασιστική συμβολή σε μια πλήρη έκδοση του Κάμα Σούτρα, μετέφρασε το Χίλιες και μια νύχτες και το Ο κήπος με τα αρώματα χωρίς να παραλείψει εδάφια που ήταν άκρως άσεμνα για τα βρετανικά ήθη της εποχής (γι΄ αυτό οι μεταφράσεις κυκλοφόρησαν σε ιδιωτική έκδοση και μικρό τιράζ). Από μερικές πλευρές ήταν και ο ίδιος βικτωριανός, π.χ. στο προμηθεϊκό πνεύμα του, στο αγωνιστικό φρόνημά του (είχε πάθος για την ξιφασκία και ροπή στις μονομαχίες), στις αντιλήψεις του περί ανδρισμού και τιμής. Από άλλες απόψεις ήταν πολύ μπροστά από την εποχή του ή ίσως δεν ανήκε σε καμιά εποχή. Ατίθασος και αβόλευτος στο «πολιτισμένο» ευρωπαϊκό περιβάλλον, εκδιώχτηκε από το πανεπιστήμιο και κατατάχτηκε στον στρατό των Ανατολικών Ινδιών. Στα εφτά χρόνια που έμεινε στις Ινδίες έμαθε να μιλάει άριστα ινδουστανικά, περσικά και άλλες γλώσσες της περιοχής. Κάποια στιγμή παρεισέφρησε, στον ρόλο του ντετέκτιβ, σ΄ ένα μπορντέλο του Καράτσι όπου οι πόρνες ήταν αγόρια και υπήρχαν φήμες ότι πολλοί από τους πελάτες ήταν Βρετανοί στρατιωτικοί- άλλο ένα σκάνδαλο που συνδέθηκε με το όνομά του. Αργότερα έμαθε αραβικά και το 1853 πραγματοποίησε ένα παράτολμο σχέδιό του: έκανε περιτομή και, μεταμφιεσμένος σε Αφγανό δερβίση (για να δικαιολογεί την προφορά και τα σποραδικά γλωσσικά λάθη του), ταξίδεψε ως προσκυνητής από το Κάιρο στη Μεδίνα και τη Μέκκα, όπου εισέδυσε στα απαγορευμένα για τους αλλόθρησκους ιερά τεμένη των μουσουλμάνωνη ποινή, αν καταλάβαιναν την απάτη του, θα ήταν θάνατος. Ακολούθησαν μια αιματηρά αποτυχημένη απόπειρά του με τον Σπικ να εξερευνήσουν το εσωτερικό της Σομαλίας και, λίγο αργότερα, η επική εκστρατεία τους στα ενδότερα της μαύρης Αφρικής, που τόσο ωραία αναπαριστάνεται στην ταινία, για την ανακάλυψη των πηγών του Νείλου. Αποτελεί ειρωνεία της ανθρώπινης μοίρας ότι το σωστό συμπέρασμα για τη θέση των πηγών (λίμνη Βικτωρία) δεν το έβγαλε ο οξυδερκής, φωτισμένος και, ως γεωγράφος, έμπειρος Μπέρτον αλλά ο άκαμπτος και στενόμυαλος Σπικ. Αυτό όμως δεν επαληθεύτηκε παρά πολύ αργότερα. Τις τρεις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του ο Μπέρτον, που η φήμη του είχε βελτιωθεί και μεγαλώσει χάρη στον αφρικανικό άθλο του, υπηρέτησε ως πρόξενος (όπως θα περίμενε κανείς, όχι πάντα βολικός) στα πιο διαφορετικά μέρη του κόσμου: στην Ισημερινή Γουινέα, στη Βραζιλία, στη Δαμασκό και τέλος στην Τεργέστη, μη αμελώντας ποτέ τα εξερευνητικά και εθνολογικά ενδιαφέροντά του. ΄Εγραψε πάνω από τριάντα βιβλία σχεδόν όλων των ειδών και μετέφρασε, εκτός από αυτά που ήδη αναφέραμε, τις περίφημες Λουσιάδες του Καμόενς από τα πορτογαλικά. Μετά τον θάνατό του η γυναίκα του έκαψε, δυστυχώς, πολλά χειρόγραφά του, θεωρώντας τα υπερβολικά αιρετικά και βλαπτικά για την υστεροφημία του. Οτόμος που έβγαλαν πρόσφατα οι εκδόσεις Ασβός παρουσιάζει για πρώτη, απ΄ όσο ξέρουμε, φορά στην ελληνική βιβλιογραφία αυτή τη συναρπαστική προσωπικότητα. Είναι ένα μικρό μέρος (πράγμα που θα έπρεπε να δηλώνεται ρητά στην έκδοση) του τρίτομου βιβλίου του Μπέρτον Προσωπική αφήγηση ενός προσκυνήματος στη Μεδίνα και τη Μέκκα, που δημοσιεύτηκε το 1855-6. Η έμφαση που δίνει ο τίτλος του πρωτότυπου στο «προσωπική» είναι χαρακτηριστική. Ο Μπέρτον, προαναγγέλλοντας και σ΄ αυτό τη δική μας εποχή, που γνωρίζει την άνθηση των κάθε λογής προσωπικών μαρτυριών, πίστευε ότι «το προσωπικό είναι αυτό που ενδιαφέρει την ανθρωπότητα». Και πράγματι η αφήγησή του προβάλλει έντονα αυτό το στοιχείο, χωρίς καθόλου ν΄ αποκλείει τη διαύγεια των εθνολογικών παρατηρήσεων και την επιστημονική ανάπτυξή τους, που γίνεται συνήθως σε εκτενείς υποσημειώσεις. Αυτή είναι η διαφορά του λόγου του Μπέρτον από τον συχνά παιδαριώδη, εγωτιστικό υποκειμενισμό των σημερινών «μαρτυριών».

Σχεδόν ολόκληρο το περιεχόμενο της ελληνικής έκδοσης αναφέρεται στο ταξίδι του Μπέρτον από το Κάιρο στη Μεδίνα. Μόνον ένα επίμετρο του συγγραφέα, το οποίο χρονολογείται από το 1862 και δεν διευκρινίζεται αν αποτελεί μέρος μιας μεταγενέστερης έκδοσης ή ξεχωριστή δημοσίευση, περιγράφει, πολύ περιληπτικά, το προσκύνημά του στη Μέκκα. Αυτό μας αφήνει με απορίες. Ωστόσο, το έστω αποσπασματικό υλικό που μας προσφέρεται- σε πολύ καλή, πρέπει να πούμε, μετάφραση- αναδεικνύει τον ιδιόρρυθμο χαρακτήρα του Μπέρτον (ακόμα και κάτω από την προβιά του ευσεβούς μουσουλμάνου!) και δίνει μια ολοζώντανη εικόνα του αραβικού κόσμου εκείνης της εποχής, με πλήθος περιγραφές των ηθών και εθίμων, των διαφορετικών ειδών φορεσιάς, των εδεσμάτων και ποτών, της καθημερινής ζωής, της νοοτροπίας. Αν και το ύφος του συγγραφέα είναι σε γενικές γραμμές μάλλον τραχύ, η αφήγησή του περιέχει αρκετά σπαρταριστά επεισόδια, όπως η σύντομη, πολυτάραχη φιλία του μ΄ έναν θηριώδη Αλβανό γιούζμπαση (λοχαγό των ατάκτων του οθωμανικού στρατού) ή η αληθινή μάχη ανάμεσα στους προσκυνητές για μια καλύτερη θέση στο κατάφορτο καράβι που ετοιμαζόταν να σαλπάρει για την Αραβία.

Ως χαρακτηριστικό δείγμα του τρόπου με τον οποίο ο Μπέρτον προσέγγιζε τις μη ευρωπαϊκές κουλτούρες, με αντικειμενικότητα και διακριτική κατανόηση, αντί για τη συνήθη εκείνο τον καιρό ευρωπαϊκή περιφρόνηση, παραθέτω εδώ την περιγραφή του για το αραβικό κεφ (απ΄ όπου, φυσικά, το δικό μας, όχι όμως εντελώς ταυτόσημο κέφι):

«Και αυτό ακριβώς είναι το κεφ των Αράβων. Η απόλαυση της ζωικής ύπαρξης· η αδρανής απόλαυση των αισθήσεων· η ηδονική νωθρότητα, η ονειρική γαλήνη, ο αβίαστος ρεμβασμός που κυριαρχεί στην Ασία, αντί για τη δραστήρια, έντονη, παθιασμένη ζωή της Ευρώπης. Πρόκειται για αποτέλεσμα ζωντανής, ευεπηρέαστης, ευσυγκίνητης φύσης και εξαιρετικής ευαισθησίας του νευρικού συστήματος· αυτό καλλιεργεί μια φιληδονία η οποία είναι άγνωστη στις χώρες του βορρά, όπου η ευτυχία έγκειται στην άσκηση των πνευματικών και σωματικών δυνάμεων· όπου Εrnst ist das Leben [γερμανικά: Η ζωή είναι σοβαρή], όπου η σφιχτοχέρα γη αξιώνει τον αδιάκοπο ιδρώτα του προσώπου και ο υγρός, παγωμένος αέρας απαιτεί κάθε στιγμή τη διέγερση, την άσκηση, την αλλαγή, την περιπέτεια ή την ακολασία, ελλείψει κάτι καλύτερου. Στην Ανατολή ο άνθρωπος δεν χρειάζεται παρά μόνο σκιά και ανάπαυση. Στις όχθες κάποιου κελαρυστού ρυακιού ή κάτω από το δροσερό καταφύγιο ενός ευωδιαστού δέντρου, είναι απόλυτα ευτυχής, απλώς καπνίζοντας την πίπα του, ρουφώντας τον καφέ του ή πίνοντας ένα ποτήρι σερμπέτ, αλλά πάνω απ΄ όλα επιβαρύνοντας όσο γίνεται λιγότερο το νου και το σώμα· οι σκοτούρες μιας συζήτησης, τα δυσάρεστα συναπαντήματα της μνήμης και η ματαιότητα της σκέψης μπορούν να επιφέρουν την ενοχλητική διακοπή του κεφ του. Δεν είναι λοιπόν απορίας άξιο που η λέξη κεφ παραμένει αμετάφραστη στη μητρική μας γλώσσα!» (σς 43-4).

Θ΄ άξιζε η έκδοση αυτή να γίνει προπομπός περισσότερων μεταφράσεων από έργα αυτού του γοητευτικά παράξενου εξερευνητή και εθνολόγου, που έζησε κοντά σε «εξωτικούς» λαούς και τους παρατήρησε με πρωθύστερα μοντέρνο βλέμμα, πριν οι άνεμοι του δυτικού πολιτισμού σαρώσουν τις ιδαιτερότητές τους.