Το σύνδρομο της Ιοκάστης

Στις «Φοίνισσες» του Ευριπίδη, η τραγική βασίλισσα των Θηβών, όχι μόνο ζει, χρόνια μετά τα μιαρά γεγονότα, αλλά συνοικεί με τον τυφλό Οιδίποδα στο ίδιο παλάτι με την κόρη της Αντιγόνη και τον βασιλεύοντα στη Θήβα γιο της Ετεοκλή
Αξίζει νομίζω την απορία μας μια αποσιώπηση σε μια από τις τολμηρότερες παραβιάσεις του κοινόχρηστου αρχαίου μύθου από τη μεριά του πλέον αιρεσιάρχη τραγικού. Αναφέρομαι στον Ευριπίδη και στις «Φοίνισσές» του που με τρόπο τελείως επαναστατικό ανατρέπει και τα δομικά προαπαιτούμενα της τραγικής γραφής αλλά κυρίως τα μυθολογικά δεδομένα. Ως γνωστόν, οι «Φοίνισσες» είναι μια πολύστιχη ρομαντική, θα έλεγα, τραγωδία, σχεδόν μια συμπύκνωση όσων διεκτραγωδούν ο Αισχύλος στους «Επτά επί Θήβας» και ο Σοφοκλής στον «Οιδίποδα τύραννο», τον «Οιδίποδα επί Κολωνώ» και την «Αντιγόνη». Αλλά σκοπός μου εδώ δεν είναι να εξετάσω αυτήν τη σχεδόν μπρεχτική επική φόρμα που ο τολμητίας Ευριπίδης εισήγαγε σπάζοντας την παράδοση της θαυμαζόμενης αργότερα από τον Αριστοτέλη κλειστής φόρμας του «Οιδίποδα τυράννου». Για να λέμε τα πράγματα ωμότερα με το όνομά τους, ο Ευριπίδης πλην των άλλων μορφολογικών και φιλοσοφικών του νεωτερισμών είναι ο εφευρέτης της επικής δραματουργίας και, θα τολμήσω, του σίριαλ. Οι «Φοίνισσες» είναι το πρώτο και ιδιοφυέστερο σενάριο σίριαλ στην ιστορία της μιμητικής πράξεως.

Αλλά γι΄ αυτά άλλοτε.

Τώρα θέλω να επιμείνω στην πρωτοφανή αποσιώπηση μιας εξωφρενικής πρωτοβουλίας του στην τροποποίηση του κοινόχρηστου μύθου. Ως γνωστόν, δεκαπέντε χρόνια πριν απ΄ αυτήν την τραγωδία του Ευριπίδη, ο Σοφοκλής έχει καταθέσει τη μεγαλοφυή του πρόταση για τον «Οιδίποδα τύραννο». Στο αριστούργημα αυτό ο τραγικός εκείνος λύτης αινιγμάτων, μετά την αποκάλυψη της ταυτότητάς του και των μιαρών εγκλημάτων του παρά τη θέλησή του, τυφλώνεται, ενώ η τραγική μητέρα και σύζυγός του, μητέρα των τέκνων τους και αδελφών του, αυτοχειριάζεται απαγχονιζόμενη με τη ζώνη της.

Για τον μέσο (και μόνο, άραγε;) αναγνώστη και θεατή αυτή η λύση στο αποτρόπαιο εκείνο δράμα εμφανίζεται όχι μόνο αναγκαία και κατά το εικός, αλλά και αυτονόητα αναμενόμενη. Το αριστούργημα του Σοφοκλή οδήγησε τον Φρόυντ να συγκροτήσει μια από τις πλέον επαναστατικές θεωρίες της ανθρώπινης συμπεριφοράς, ενορμήσεις που κατά τον ορθολογιστή εκείνον επιστήμονα διέπουν και καθοδηγούν ασυνείδητα τις ανθρώπινες πράξεις. Ετσι, για να μιλήσω χοντρικά και σχηματικά, από τη μια κάθε αγόρι σκοτώνει, έστω συμβολικά, τον πατέρα του και κάθε μάνα γίνεται σύμβολο ερωτικό κάθε αγοριού. Η δολοφονία του πατέρα και το οιδιπόδειο σύμπλεγμα είναι κυρίαρχα ερμηνευτικά δόγματα στην ψυχανάλυση εδώ και έναν αιώνα.

Ε! λοιπόν, είναι απορίας άξιον πώς ο ιδιοφυής εκείνος ψυχίατρος δεν μελέτησε την εξωφρενική διασκευή του μύθου (που λογοτεχνικά πρωτοεμφανίζεται στον Ομηρο!) από τον Ευριπίδη. Στις «Φοίνισσες» η Ιοκάστη, η τραγική βασίλισσα των Θηβών, χήρα του Λάιου, σύζυγος του γιου της Οιδίποδα και μητέρα τεσσάρων μαζί του παιδιών, ΖΕΙ!! Ζει χρόνια πολλά μετά τα μιαρά γεγονότα και μετά την αποκάλυψή τους. Εξάλλου, αυτή κάνει και τον πλέον μακρόστιχο πρόλογο της τραγωδίας. Οχι μόνο ζει, αλλά συνοικεί με τον τυφλό Οιδίποδα στο ίδιο παλάτι με την κόρη της Αντιγόνη και τον βασιλεύοντα στη Θήβα γιο της Ετεοκλή.

Κανένα ψυχαναλυτικό βλέμμα, απ΄ ό,τι γνωρίζω, δεν θέλησε να μιλήσει και να αναλύσει αυτό το σύνδρομο της Ιοκάστης. Ποιος εσωτερικός ρυθμός, ποιος ψυχισμός, ποια ψυχοδομή έχει αυτή η γυναίκα που μπορεί να συμβιώνει με τον τυφλό γιο της και μιαρό της σύζυγο, να μεγαλώνει και να φροντίζει τα παιδιά τους και, όπως ο Ευριπίδης εξιστορεί, να αναλαμβάνει πρωτοβουλίες συμφιλίωσης ανάμεσα στον γιο της Ετεοκλή, βασιλιά που σφετερίζεται τον θρόνο, και τον αποστάτη και εχθρό της πόλης γιο της Πολυνείκη που την πολιορκεί.

Στον πρόλογό της αναφέρεται σχεδόν αφηγηματικά στον ανόσιο γάμο, στην αποκάλυψη, στην τύφλωση του Οιδίποδα και στον τρόπο που τα παιδιά του τον έχουν απομονώσει μέσα στο σπίτι, όπου εκείνος ζει με τις ενοχές του εξαπολύοντας κατάρες για τους γιους του.

Η ίδια, η Ιοκάστη, δεν σταθμεύει ούτε μια στιγμή στην τερατώδη εμπειρία της, δεν προσπαθεί ούτε να ερμηνεύσει ούτε να καταγράψει τα αισθήματά της, τις ενοχές της, τις αναστολές της, ούτε τη λογική που τη συντηρεί για να επιβιώσει. Εμφανίζει όμως το σύνδρομό της μια ενδιαφέρουσα πτυχή. Εχει μετατοπίσει την έγνοια της στην τύχη των παιδιών της. Οταν συναντά τον αποστάτη Πολυνείκη που έρχεται με δική της εγγύηση εντός των τειχών να βρει τρόπο συμφιλίωσης με τον αδελφό του, η τρυφερότητά της φτάνει σε ακραία συμπεριφορά. Μεταφράζω καταργώντας τον στίχο: «Ω, γιε μου,/(…) αγκάλιασε τον κόρφο της μητέρας σου, βάλε τα χείλη σου στα μάγουλά μου και σκέπασε με τους πλεχτούς βοστρύχους σου το στέρνο μου και τον λαιμό μου. Ωχού μου το, μας ήρθε απροσδόκητα και ανέλπιστα, στην αγκαλίτσα της μανούλας του. Τι να σου πω; Πως με τα χάδια και με τα λόγια μ΄ αχόρταγη χαρά μια δω μια κει να σε χορέψω και να γευτώ την ηδονή την ίδια;».

Παρά τα παρακάλια της, τα δύο πείσμονα τέκνα φτάνουν να λύσουν τη διαφορά τους με μονομαχία. Η Ιοκάστη σπεύδει να προλάβει το κακό, αλλά φτάνει αργά. Η Αντιγόνη, παρούσα στα γεγονότα, αφηγείται: «Οσοι την είδαν δάκρυσαν στα γόνατα να πέφτει, να παρακαλεί να δείχνει στα παιδιά της το μαστό της». Ο αγγελιαφόρος περιγράφει τη στιγμή που έφτασε ενώ τα παιδιά της ψυχομαχούν: «Πέφτει πότε στον έναν, πότε στον άλλον. Χτυπάει τους μαστούς που θήλασαν». Αφού τους έκλεισε τα μάτια, με το σπαθί του ενός αυτοκτονεί αγκαλιάζοντας τα νεκρά παιδιά της.

Ο Οιδίπους βγαίνει από την κρυψώνα του, θρηνεί γυναίκα-μάνα και τέκνα-αδελφούς και παίρνει τον δρόμο της εξορίας προς τον Κολωνό.

Δεν επιθυμώ να σφετεριστώ ερμηνευτικά κλειδιά ειδικών, αλλά το σύνδρομο της Ιοκάστης που περιγράφει ο Ευριπίδης στην αιρετική του εκδοχή του μύθου μετατοπίζει, μεταβάλλει, μεταποιεί, μεταμφιέζει (;) την αιμομικτική ενοχή σε μητρικό φίλτρο. Και φαντάζομαι αυτή η μεταμφίεση είναι γνωστή στην ψυχαναλυτική θεωρία, αφού έχουν περιγραφεί συγκινητικές και θυσιαστικές αφοσιώσεις δολοφόνων γυναικών προς τα νόθα τέκνα τους. Εξάλλου, μια βαθύτερη κοινωνιολογική διείσδυση θα μπορούσε να εξηγήσει την ευριπίδεια Ιοκάστη με μητριαρχικά κατάλοιπα, όπου η αιμομιξία ήταν θεσμός και η μητέρα-βασίλισσα της κυψέλης, μετά τη συνεύρεση με τον κηφήνα, τον σαβάνωνε με κερί και τον έστελνε στον πάτο της κυψέλης δίπλα στους προϋπάρξαντες συζύγους.

Ο Ευριπίδης στην αιρετική του εκδοχή του μύθου μετατοπίζει, μεταβάλλει, μεταποιεί, μεταμφιέζει (;) την αιμομικτική ενοχή σε μητρικό φίλτρο