Η μοναρχία στην αγχόνη

Χαμένες προσδοκίες, ακραίες ανισότητες και κυρίως ένα αυξημένο αίσθημα αδικίας. Μπορεί η επανάσταση να είναι κάτι απρόβλεπτο, αλλά αυτές οι εντάσεις είναι κάτι χειροπιαστό. Κανείς δεν φαντάζεται πως ο κόσμος στον οποίο ζει θα μπορούσε κάποτε να σωριαστεί. Κάθε φορά η έκρηξη προκαλεί γενική κατάπληξη. Ποιος σύγχρονός του θα πίστευε ποτέ πως ο Ροβεσπιέρος έμελλε να πάρει κάποτε στα χέρια του περισσότερες εξουσίες ακόμη και από τον βασιλιά; Η περίοδος των μεγάλων κοινωνικών επαναστάσεων άνοιξε τον δέκατο όγδοο αιώνα με τον Διαφωτισμό. Ομως ορισμένα κείμενα του Ζαν-Ζακ Ρουσό θα μπορούσε να τα είχε προσυπογράψει και ο Λένιν, χωρίς να χρειαστεί να αλλάξει ούτε λέξη. Μία μονάχα ιδέα κυριαρχεί στις επαναστατικές πρωτοπορίες: να αλλάξουν τα πάντα- και πρώτα από όλα τους ανθρώπους- για να οικοδομήσουν μια νέα πρότυπη κοινωνία, που τους είναι προκαταβολικά γνωστή και έχει για ιδανικό της τη γενική ευημερία. Τέτοιες εντυπωσιακές πρωτοπορίες έφεραν τα πάνωκάτω στον μισό πλανήτη (όχι πάντα προς το καλύτερο). «ΤΑ ΝΕΑ» εγκαινιάζουν σήμερα μια σειρά που επιχειρεί να ανιχνεύσει πώς γεννήθηκαν οι επαναστάσεις που άλλαξαν τον κόσμο και τη ζωή μας, από την Αγγλική και την Αμερικανική Επανάσταση μέχρι τις γαλλικές κοινωνικές επαναστάσεις και τα κινήματα που οδήγησαν στην πτώση της Σοβιετικής Ενωσης. Tα μέλη του Κοινοβουλίου που συγκεντρώθηκαν στο Λονδίνο την 3η Νοεμβρίου του 1640 είχαν σκοπό να περιορίσουν τις υπερεξουσίες του βασιλιά. Σίγουρα δεν φαντάζονταν πως η πρωτοβουλία τους θα κατέληγε στην εκτέλεσή του εννέα χρόνια αργότερα. Κάπως έτσι γεννήθηκε η πρώτη δημοκρατία της σύγχρονης εποχής.

Ο βασιλιάς Κάρολος Α΄ κυβερνούσε απολυταρχικά επί ένδεκα χρόνια (τόσα είχε να συγκαλέσει το Κοινοβούλιο). Μια «ενδεκαετής τυραννία», όπως ονομάστηκε. Η πρόθεση των εξεγερμένων ήταν απλώς να αποκαταστήσουν την ισορροπία ανάμεσα στις εξουσίες του ηγεμόνα και το Κοινοβούλιο. Μόνο που και σε αυτή την περίπτωση επαναλήφθηκε το φαινόμενο του «επαναστατικού εκτροχιασμού».

Ολα είχαν αρχίσει τον Φεβρουάριο του 1638, όταν οι Σκωτσέζοι ξεσηκώθηκαν κατά του Καρόλου, επειδή θέλησε να υποτάξει την καλβινιστική εκκλησία τους στο αγγλικανικό τελετουργικό και να συνθέσει τον προτεσταντισμό με τον καθολικισμό. Οι καθολικοί και οι αγγλικανοί ήταν αφοσιωμένοι στον βασιλιά, που τα μοναρχικά προνόμιά του δέχονταν επίθεση. Οι άγγλοι πουριτανοί και οι σκωτσέζοι καλβινιστές ήταν οι βασικοί υποστηρικτές του Κοινοβουλίου, που το έβλεπαν ως προπύργιο κατά του απολυταρχισμού. Η αριστοκρατία ήταν διχασμένη.

Ο εμφύλιος
Στον πόλεμο που ακολούθησε, επικράτησαν οι Σκωτσέζοι και ο Κάρολος υποχρεώθηκε να υπογράψει ανακωχή το 1639. Εναν χρόνο αργότερα, ελλείψει πόρων για να συνεχίσει των πόλεμο, ο βασιλιάς θυμήθηκε να συγκαλέσει το Κοινοβούλιο, για πρώτη φορά ύστερα από ένδεκα χρόνια, προκειμένου να αποσπάσει πιστώσεις. Ομως, η αντιπολίτευση αντέδρασε έντονα και ο Κάρολος το διέλυσε μέσα σε τρεις εβδομάδες. Ο πόλεμος ξανάρχισε και ο Κάρολος ηττήθηκε. Στη συνθήκη που υπέγραψε, ένας από τους όρους της ήταν να συγκαλέσει νέο Κοινοβούλιο. Σε αυτό κυριάρχησαν οι διαμαρτυρόμενοι, που πίστευαν ότι ο βασιλιάς ήταν κρυπτοκαθολικός. Αποδυναμωμένος και αναποφάσιστος, ο Κάρολος είδε τις εξουσίες του να περιορίζονται σημαντικά. Οι οπαδοί του Κρόμγουελ δεν αρκούνταν σε μια εξελιγμένη απολυταρχία γαλλικού τύπου. Ηθελαν να επιβάλουν μια «κοινοπολιτεία», με άλλα λόγια μια πολιτική δημοκρατία. Γι΄ αυτό η επανάστασή τους θεωρήθηκε η ιδρυτική πράξη των λεγόμενων «αγγλικών ελευθεριών».

Ο Κάρολος επιχείρησε να συλλάβει τα επαναστατημένα μέλη του Κοινοβουλίου. Απέτυχε. «Βλέπω πως τα πουλάκια πέταξαν», θα ψελλίσει. Το 1642 οι κοινοβουλευτικοί έθεσαν υπό τον έλεγχό τους τις πολιτοφυλακές των κομητειών, ζήτησαν τη διάκριση ανάμεσα στο πρόσωπο του ηγεμόνα και τη βασιλική ιδιότητά του και απαίτησαν να έχουν λόγο στον ορισμό των υπουργών αλλά και στη διαπαιδαγώγηση των βασιλόπαιδων (ώστε να διασφαλίσουν ότι θα είναι προτεσταντική). Ο Κάρολος αρνιόταν μέχρι την τελευταία στιγμή να προσυπογράψει τον πολιτικό αποκεφαλισμό του. Αδυνατώντας να κάμψει την αντίσταση του βασιλιά, ο Κρόμγουελ αποφάσισε την εκτέλεσή του. Εγινε στις 30 Ιανουαρίου 1649, μπροστά στο Μέγαρο Ουάιτχολ. Αλλωστε, η αγγλική επανάσταση ή ο αγγλικός εμφύλιος πόλεμος, όπως ονομάστηκε, δεν ήταν χωρίς φρικαλεότητες. Η σφαγή στο Μπόλτον και η εξολόθρευση ολόκληρου του πληθυσμού μιας ιρλανδικής πόλης από τον Κρόμγουελ, επισκιάζουν άλλες φρικαλεότητες όπως τη θανάτωση αιχμαλώτων και την εκ λίθων καταστροφή χωριών.

Οι αναλύσεις
Συντηρητικοί ιστορικοί θεωρούν την αγγλική επανάσταση ως την τελική πράξη των μακροχρόνιων διεκδικήσεων του Κοινοβουλίου για μια ισορροπημένη συνταγματική μοναρχία. Οπως ο ιστορικός Νόρμαν Ντέιβις που στο βιβλίο του «Ιστορία της Ευρώπης» γράφει πως επρόκειτο κυρίως για μια σύγκρουση θρησκευτικών και πολιτικών αρχών και πως «οι απόπειρες να ερμηνευτεί με όρους κοινωνικών ομάδων ή οικονομικών συμφερόντων, αν και είναι χρήσιμες από πολλές πλευρές, δεν έχουν αντικαταστήσει την παλιά ανάλυση που στηρίζεται σε ένα μείγμα συνταγματικών και θρησκευτικών πεποιθήσεων». Ομως, μαρξιστές ιστορικοί όπως ο Κρίστοφερ Χιλ βλέπουν μια αστική επανάσταση που τερμάτισε τον αγγλικό φεουδαλισμό: «Ο εμφύλιος πόλεμος ήταν ένας ταξικός πόλεμος, στον οποίο οι αντιδραστικές δυνάμεις της κατεστημένης Εκκλησίας και οι συντηρη τικοί γαιοκτήμονες υπερασπίστηκαν τον δεσποτισμό του Καρόλου, ενώ από την άλλη μεριά αντιστάθηκαν οι εμπορικές και βιομηχανικές τάξεις στην πόλη και στην ύπαιθρο».

Πράγματι, με την έναρξη του εμφυλίου πολέμου, η επανάσταση έσπασε πολλές από τις παλιές σχέσεις ισχύος στην αγροτική και την αστική κοινωνία της χώρας. Αγροτικές κοινότητες άρχισαν να απαλλοτριώνουν περιουσιακά στοιχεία και να ξυλεύουν δάση που ανήκαν σε βασιλικούς, καθολικούς και εκκλησιαστικούς. Ομως και οι εργαζόμενοι σημείωσαν σημαντικές επιτυχίες, όπως ας πούμε τον εκδημοκρατισμό της μεταφορικής εταιρείας και της εταιρείας ύδρευσης του Λονδίνου. Παρά την παλινόρθωση της μοναρχίας το 1660, πολλές από τις κατακτήσεις της επανάστασης άντεξαν στον χρόνο. Ο ιστορικός Μπράιαν Μάνινγκ γράφει σαν επίλογο: «Η παλιά άρχουσα τάξη επανήλθε με νέες ιδέες και νέες απόψεις που ήταν προσανατολισμένες στην οικονομική ανάπτυξη και επέκταση, και που διευκόλυναν μακροπρόθεσμα τη συγκρότηση μιας πλήρως καπιταλιστικής οικονομίας. Ολα θα ήταν πολύ διαφορετικά, αν ο Κάρολος δεν είχε υποχρεωθεί να συγκαλέσει εκείνο το Κοινοβούλιο στο Ουεστμίνστερ την 3η Νοεμβρίου 1640».

Ολα θα ήταν πολύ διαφορετικά, αν ο Κάρολος δεν είχε υποχρεωθεί να συγκαλέσει εκείνο το Κοινοβούλιο στο Ουεστμίνστερ την 3η Νοεμβρίου 1640…