Το μαγγανοπήγαδο του τρομοκράτη

Ο Δημήτρης Νόλλας επανέρχεται στο θέμα της τρομοκρατίας, με ανανεωμένο υλικό και, προπαντός, με διαφορετική ματιά απ΄ ό,τι σε προηγούμενα βιβλία του, η οποία αντανακλά και την αλλαγή διάθεσης της ελληνικής κοινωνίας απέναντι σ΄ αυτό το φαινόμενο.

Ο Δημήτρης Νόλλας έχει εμπνευστεί επανειλημμένα από την τρομοκρατία. Η νουβέλα του Το πέμπτο γένος (1988) είναι ένα από τα πιο πρώιμα κείμενα της ελληνικής πεζογραφίας γύρω από αυτό το θέμα. Διαδραματίζεται στο εγγύς (τότε) μέλλον. Μια μερίδα από τα μέλη μιας αντιστασιακής ομάδας της περιόδου της Χούντας έχουν αφομοιωθεί στο κοινοβουλευτικό σύστημα και μετέχουν στη διακυβέρνηση της χώρας ως στελέχη ενός κόμματος που έχει εγκαθιδρύσει ένα αυταρχικό καθεστώς οργουελικού τύπου με σοσιαλίζουσα ρητορική, ενώ άλλα μέλη της ομάδας πολεμούν από την παρανομία αυτό που εκπροσωπούν τώρα οι πρώην σύντροφοί τους. Οι πραγματικοί τρομοκράτες, δηλαδή, βρίσκονται στην εξουσία και οι αποκαλούμενοι τρομοκράτες συνεχίζουν, ουσιαστικά, τον αντιδικτατορικό αγώνα.

Μερικά χρόνια αργότερα, το 1994, ο Νόλλας επανήλθε στο θέμα της τρομοκρατίας και στο μοτίβο της προδοσίας με το μυθιστόρημα Ο άνθρωπος που ξεχάστηκε. Υπάρχει κι εδώ μια αντιχουντική αντιστασιακή οργάνωση και ο πρωταγωνιστής είναι ένα πρώην μέλος της, που πρόδωσε τις ιδέες και τους συντρόφους του για να κάνει καριέρα στο εξωτερικό. Πολλά χρόνια αργότερα επιστρέφει στην Ελλάδα, επαγγελματικά και κοινωνικά πετυχημένος, αλλά γεμάτος κρυφές ενοχές και ανασφάλεια, για να βρει τον θάνατο από τους παλιούς συντρόφους του, που φαίνεται πως εξακολουθούν να δρουν στην παρανομία εναντίον ενός καθεστώτος υποτέλειας στους ξένους και στο μεγάλο κεφάλαιο. Εδώ, η εκτέλεση του εξωμότη και πρόθυμου υπηρέτη της εξουσίας παρουσιάζεται ως θεία δίκη, με όργανό της το επαναστατικό δίκαιο.

Στο φετινό Ο καιρός του καθενός, τρομοκρατία και προδοσία αποτελούν και πάλι τους δύο κύριους άξονες της υπόθεσης, αλλά η προσέγγιση του συγγραφέα είναι αυτή τη φορά πολύ διαφορετική. Η τρομοκρατία, με ή χωρίς εισαγωγικά, δεν είναι πια το αντίπαλο δέος της εξουσίας ούτε το ύστατο καταφύγιο της ιδεολογικής συνέπειας αλλά ένας μηχανισμός που αναπαράγει εντός του τις ίδιες εξουσιαστικές δομές που υποτίθεται ότι αντιμάχεται, τα ίδια εκφυλιστικά φαινόμενα, την ίδια σκλήρυνση που οδηγεί σταδιακά στην απώλεια της επαφής με την πραγματικότητα.

Όπως πάντα στον Νόλλα, η γραφή είναι ελλειπτική, η αφήγηση τεθλασμένη και αποσπασματική, με επεισόδια που συνδέονται μεταξύ τους χαλαρά και θα μπορούσαν μάλιστα ν΄ αποτελέσουν αυτοτελή διηγήματα. Πρόσωπα εμφανίζονται και χάνονται κατά την αφηγηματική διαδρομή, τα περισσότερα από αυτά φωτισμένα επίτηδες αχνά και φευγαλέα. Ωστόσο, το κύριο νήμα της ιστορίας διακρίνεται καθαρά.

Το μυθιστόρημα (σύμφωνα με τον συμβατικό χαρακτηρισμό του βιβλίου από τον εκδότη ή τον συγγραφέα) αρχίζει παρακολουθώντας τις αλληλοσυγκρουόμενες σκέψεις και συναισθήματα ενός νεαρού βομβιστή, που ετοιμάζεται ν΄ ανατινάξει το κτήριο μιας ναυτιλιακής εταιρίας, απόπειρα που θα έχει μοιραία κατάληξη για τον ίδιο (παρά την αρκετά θολή και μάλλον προσχηματική προειδοποίηση του Νόλλα σε μια σημείωση στην αρχή του βιβλίου, ο αναγνώστης θ΄ αναγνωρίσει εύκολα ως πηγές έμπνευσης διάφορα στοιχεία που ήρθαν στο φως μετά την εξάρθρωση της «17 Νοέμβρη», αν και είναι αλήθεια ότι ο συγγραφέας δεν δεσμεύτηκε από αυτά). Ακολουθεί, δια στόματος κάποιου με το παράξενο παρατσούκλι «Ούτι», η περιγραφή μιας συνάθροισης μελών της τρομοκρατικής ομάδας- τα περισσότερα, ανάμεσά τους και το «Ούτι», νεαρά άτομαπου φιλονικούν για το αν πρέπει ή όχι να οργανώσουν μια ξεχωριστή κηδεία για τον σκοτωμένο σύντροφό τους, συζητούν έπειτα μ΄ εντυπωσιακή επιπολαιότητα για θεωρητικά ζητήματα και η συνάντηση κορυφώνεται με μια ευωχία σε κλίμα αλλόκοτης ελαφρότητας. Ηδη έχουν όμως διαφανεί και ορισμένες άλλες σημαντικές λεπτομέρειες για τη φύση της ομάδας: αντιζηλίες για την ιεραρχία, στρατολόγηση μελών από τον υπόκοσμο, σεξιστικές συμπεριφορές.

Στα επόμενα επεισόδια έρχονται στο προσκήνιο τα πρεσβύτερα μέλη της οργάνωσης, με επικεφαλής έναν εξηντάρη που αποκαλείται «Γιατρός». Ο «Γιατρός» και κάποιοι άλλοι συνεργάζονται στην παράνομη δράση τους από την εποχή της Χούντας και κουβαλούν απόηχους από την περίοδο του Εμφυλίου (αναγωγές που γίνονται στα περισσότερα ελληνικά λογοτεχνήματα γύρω από την τρομοκρατία). Ένα από αυτά τα μέλη υποψιάζεται την ύπαρξη προδότη στους κόλπους της οργάνωσης και οι υποψίες του στρέφονται προς ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, που μένει άφαντο τον τελευταίο καιρό. Ο «Γιατρός» δεν δίνει σημασία στο ζήτημα και προσπαθεί, διηγούμενος ιστορίες από τον Εμφύλιο, να πείσει τον σύντροφό του ότι τα φαινόμενα συχνά απατούν. Ο άλλος όμως επιμένει και κανονίζει ένα ραντεβού με τον ύποπτο. Το ραντεβού θα έχει έκβαση αντάξια ενός κατασκοπευτικού θρίλερ.

Ανάμεσα σε όλα αυτά τα επεισόδια παρεμβάλλονται σύντομα κείμενα σκοτεινού, δυσοίωνου λυρισμού και ειδήσεις στον Τύπο για θανάσιμα συμβάντα, αιματηρές συμπλοκές, κλοπές όπλων από στρατιωτικές εγκαταστάσεις, ληστείες κ.λπ. Πιθανώς ο συγγραφέας θέλησε να υποδηλώσει με αυτό τον τρόπο το γενικό κλίμα ζόφου και βίας μέσα στο οποίο εκτυλίσσεται η δράση της τρομοκρατικής ομάδας του, αφού, με εξαίρεση την αρχή και το τέλος του βιβλίου, οι σκηνές που παρακολουθούμε από τη ζωή των τρομοκρατών έχουν κάτι το πολύ καθημερινό και είναι χαμηλής έντασης (σκόπιμα και πάλι).

Οπως στα δύο προγενέστερα βιβλία του Νόλλα για τα οποία κάναμε λόγο, η προδοσία ξεκινάει κι εδώ από παλιά, από την εποχή της αντίστασης στη Χούντα. Αυτό μπορεί να είναι ένα πάγιο μεταφορικό σχήμα για να υπαινιχτεί ο συγγραφέας είτε ότι οι οργανώσεις του «αντάρτικου πόλεων» κουβαλούν από τα γεννοφάσκια τους το σπέρμα της διάβρωσης εκ των ένδον είτε ότι τα ιδανικά του αντιδικτατορικού αγώνα φαλκιδεύτηκαν από αυτό που έμελλε να γίνει η διάδοχη κατάσταση. Πιο σημαντική είναι όμως η καινούργια ματιά του Νόλλα πάνω στο φαινόμενο της τρομοκρατίας. Στην οργάνωση που σκιαγραφείται στο βιβλίο υποφώσκει μια πόλωση: τα γηραιότερα μέλη ζουν στο παρελθόν, μοιάζουν να έχουν ξεχάσει για ποιο πράγμα αγωνίζονται και ο έξω κόσμος έχει πάψει να υπάρχει γι΄ αυτά, ενώ τα νεαρότερα μέλη τελούν σε πλήρη σύγχυση ιδεών, αδυνατούν να ιεραρχήσουν ή να βυθομετρήσουν τις επιθυμίες τους και είναι στην πραγματικότητα απολιτικά.

Στιγμές πριν από το τέλος του, ένας από τους παλιούς της οργάνωσης θα υποψιαστεί πως τα γεγονότα τούς προσπερνούν, «χωρίς ποτέ να διασταυρώνονται μαζί τους επί της ουσίας, όσο κι αν εκείνοι το επεδίωκαν δια της βίας». Και είναι πολύ χαρακτηριστική η αγωνία του ενόψει αυτής της σκέψης: «… διότι, διάβολε, αν η Ιστορία ακολουθούσε την πορεία της κι εκείνοι το σκοπό τους σ΄ έναν παράδρομο, χειρότερα σε μια παράλληλο, που δεν τέμνεται μαζί της παρά μόνον στο άπειρο, τότε πώς θα μπορούσαν ν΄ αλλάξουν την κοινωνία, τον κόσμο όλο; Τι είδους Ιστορία μπορεί να ήταν αυτή, χωρίς το δικό τους ίχνος;» (σ. 85-6).

Ηελλειπτική γραφή του Νόλλα, που θυμίζει μοντάζ από ανόμοιες κινηματογραφικές σκηνές, είναι πρόσφορη για τη σήμανση των πολλών όψεων μιας σύνθετης πραγματικότητας, γεμάτης αντιφάσεις και διακλαδώσεις προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Από την άλλη, ένα τόσο περίπλοκο θέμα θ΄ απαιτούσε για μια διεισδυτικότερη ανάπτυξή του άλλες μεθόδους. Ανεξάρτητα πάντως από αυτό, η στροφή του Νόλλα, όπως διαγράφεται σ΄ αυτό το βιβλίο σε σχέση με τα παλιότερά του γύρω από το ίδιο θέμα, φαίνεται να είναι ένα λογοτεχνικό αποτύπωμα αφ΄ ενός της μετάλλαξης της ελληνικής τρομοκρατίας, αφ΄ ετέρου της αλλαγής στάσης της ελληνικής κοινωνίας απέναντι σ΄ αυτό το φαινόμενο: από την ανοχή ή και τη σιωπηρή επιδοκιμασία των πρώτων ιδίως δεκαετιών της Μεταπολίτευσης στην αποξένωση και τα αρνητικά συναισθήματα των τελευταίων χρόνων.