«Τι να κάµουµε, τι να κάµουµε;»

Ο Ινιάτσιο Σιλόνε τελειώνει το περίφηµο µυθιστόρηµά του «Φονταµάρα» µε έναν ήρωά του να λέει: «Μετά τόσες συµφορές και τόσες δυστυχίες, τι να κάµουµε, τι να κάµουµε;». Αν δεν κάνω λάθος, το λέει για λογαριασµό ενός ολόκληρου χωριού, ή µιας ολόκληρης πόλης, και όχι για λογαριασµό ενός ανθρώπου ή µιας οικογένειας. Τα λόγια αυτά ή και λιγότερο παρήγορα ακόµη, θα µπορούσες να σκεφτείς διαβάζοντας στο «Βήµα της Κυριακής», 8 Αυγούστου, τη συνέντευξη του αµερικανού οικονοµολόγου Ρόµπερτ Σίλερ που συµπεραίνει: «Πιστεύω ότι η οικονοµική κρίση θα σηµάνει µια τόσο θετική στροφή για τη χώρα σας, που σε έναν αιώνα από τώρα οι Ελληνες θα τη θυµούνται µε ευγνωµοσύνη». Α, όλοι αυτοί οι σπουδαγµένοι, οι γραβατωµένοι, οι ταξιδεµένοι, µε τον αέρα του σοφού και του επιτυχηµένου, αλλά και µε τις διαπρεπέστατες, επίσης, κοτσάνες που κυκλοφορούν δίκην χρησµών και πιάνουν να τις αναλύουν εξίσου µεγαλοφάνταστοι εγχώριοι επιστήµονες και άναυδα πλήθη ανθρώπων, τι κακό που έχουν κάνει και εξακολουθούν να προκαλούν στην ανθρωπότητα.

Δεν είναι γιατί «µετά Χριστόν πας προφήτης γάιδαρος», καθώς εκατό χρόνια είναι υπεραρκετά ώστε να µπορεί να χαρακτηριστεί ως προφητεία ό,τι αναφέρεται στην παρέλευσή τους. Είναι πρωτίστως γιατί γίνεται χρήση ως επιχειρήµατος µιας υπόσχεσης, ενώ κανείς δεν θα ζει ώστε να στιγµατίσει για τη διάψευσή της, ή να επιβραβεύσει για την επαλήθευσή της, τον άνθρωπο που την ξεστόµισε. Πράγµα που µπορεί επίσης να σηµαίνει δύο τινά: ή ότι ο επιστήµων οικονοµολόγος είναι τόσο σπουδαίος ώστε για να µπορεί να αναφέρεται σε ένα τόσο µακρινό µέλλον, η κρίση του αποκλείεται να µην είναι έγκυρη και αδιάβλητη, ή ότι αφού δεν µπορείς πια να εξαπατήσεις τους ανθρώπους µέσα σε ένα χρονικό διάστηµα τριάντα σαράντα χρόνων που όλο και κάποιοι θα θυµούνται ώστε να σε εγκαλέσουν, µεταφέρεις την εξαπάτηση σε έναν χρόνο που κανείς δεν θα ζει για να σου ζητήσει τον λόγο.

Είναι αδύνατον να φανταστείς πώς είναι δυνατόν ένας επιστήµονας που διατυπώνει µε τόση αυταρέσκεια µια οδυνηρή για έναν λαό αλήθεια, µπορεί να διαθέτει ταυτόχρονα µια ηθική συνείδηση που να αισθάνεται δεσµευτικό το µετά τα εκατό χρόνια διάστηµα. Γνωρίζουµε όλοι µας πολύ καλά πόσο εύκολα ξεµπερδεύουµε όταν τοποθετούµε τα πράγµατα στο µέλλον. Ακόµα και στις προσωπικές σχέσεις, η επίκληση του µέλλοντος είναι πάντα η εύκολη λύση. Υπολογίζουµε όλοι, συνειδητά ή ασύνειδα, σε µια αιφνίδια ευεργετική αλλαγή, ενώ τα στοιχεία που τη συνιστούν θα µας έχουν απορροφήσει τόσο πολύ ώστε κανείς δεν θα νοιάζεται πια για το τι ειπώθηκε ή το τι δεν ειπώθηκε στο παρελθόν, διαψεύστηκε ή επιβεβαιώθηκε.

Αλλά για να ξαναγυρίσουµε στη δολιότητα ή στην κουταµάρα, αφού τόσο εύκολα συνδύασε έναν διαχρονικό ηθικό παράγοντα (αυτόν του χρόνου) µε οικονοµικά µεγέθη (αυτά της απολαβής µετά εκατό χρόνια) του κυρίου Ρόµπερτ Σίλερ (τι ένδοξο, δυστυχώς, επίθετο), που είναι σαν να µας λέει: «Μη διαµαρτύρεστε σήµερα, αφού δουλεύετε για το µέλλον» (Θεέ µου, τι απύθµενη άβυσσος ανάµεσα στα ίδια σχεδόν λόγια της Μάσας στις «Τρεις Αδελφές» του Τσέχωφ και του αµερικανού οικονοµολόγου), «αφού σε εκατό χρόνια θα ευτυχούν τα εγγόνια και τα δισέγγονά σας».

Και κανείς βέβαια δεν θα ήθελε να φανεί τόσο µικρόψυχος ώστε να µη δεχτεί να υποφέρει σήµερα ο ίδιος, προκειµένου να ευτυχήσουν οι απόγονοί του. Οσο και αν το µέλλον δεν είχε ποτέ άλλη µορφή παρά µόνο τη θαυµαστά διατυπωµένη από τον Ντίνο Χριστιανόπουλο στους στίχους: «Γιατί το τζάκισες το χέρι σου γέρο Μακρυγιάννη; / Για να χορεύουν σέικ τα κωλόπαιδα».

Σε τελευταία ανάλυση η απόφανση του κυρίου Ρόµπερτ Σίλερ δεν αποκλείεται χονδροειδώς αντιµετωπιζόµενη να είναι πολύ περισσότερο καθησυχαστική από ό,τι όταν την αναλύεις µε συναισθηµατικοηθικές παραµέτρους. Είναι σαν να µας λέει ότι κι αν ακόµη δεν έχει ξεπεραστεί η κρίση σε εκατό χρόνια, το βέβαιο είναι ότι θα εξακολουθείτε να ζείτε. Κάτι είναι κι αυτό.