«Καλύτερα με τους διωγμένους… »

«Οι αγαπημένοι μου συγγενείς μού δίνουν αρκετές αφορμές για ένα αστικό μυθιστόρημα τρόμου». Ο Ντανίλο Κις παίζει με τις συμβάσεις του αστυνομικού είδους και υπονομεύει την παντοκρατορία της πλοκής.

«Ο φανατισμένος μετατρέπει την περίπτωσή του σε ιερό κανόνα, σε νόμο, σε θεία εντολή. Η ιστορία των θρησκειών (απαγορεύσεις και ταμπού, κοσέρ, κ.λπ.) είναι η ακραία συνέπεια ατομικών εμπειριών.De gustibus: αυτό το είδος αισθησιακής δημοκρατικότητας οι φανατισμένοι δεν το αναγνωρίζουν. Ανακηρύσσουν την προσωπική τους γεύση ως μοναδική πιθανή, κανονιστική γεύση». Είναι μια φράση- κλειδί (σελ. 72) από τηνΚλεψύδρατου Κις. Ο μαυροβούνιος πεζογράφος χαρακτήριζε τα βιβλία του ως «μυθιστορήματα μαθητείας»: «λογοτεχνικής μαθητείας», διευκρίνιζε. Ειδικότερα, στην τριλογία του, Chagrins precoces ( Πρώιμα βάσανα), Garden, Αshes (Κήπος, στάχτες) και Ηourglass (Κλεψύδρα), παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο δημιουργείται η συγγραφική συνείδηση. Και, παραλλήλως, αφηγείται την εξόντωση των Εβραίων της Ουγγαρίας, από τρεις διαφορετικές οπτικές γωνίες.

Ο Ντανίλο Κις γεννήθηκε στο Νovi Sad, όπου έζησε με την οικογένειά του ώς το 1942. Εκείνη τη χρονιά έγινε μακελειό. Οι φασίστες έσφαξαν Εβραίους. Ηταν η πρώτη φορά που ο Ντανίλο Κις είδε πτώματα. Ανάμεσα στους νεκρούς αναγνώρισε αρκετούς φίλους του. Ο πατέρας του έκρινε ότι στην ουγγαρέζικη εξοχή θα ήταν πιο ασφαλείς, έτσι η οικογένεια μετακόμισε στην Ουγγαρία. Αποδείχθηκε πως είχε δίκιο. Η οικογένεια του Κις έζησε σε άγρια φτώχεια, όμως τα έβγαλε πέρα. Το 1944 ο πατέρας του μεταφέρθηκε στο Αουσβιτς, όπου θανατώθηκε. Οι υπόλοιποι γλίτωσαν την εξόντωση, χάρη στην ορθόδοξη μητέρα. Το 1947 επέστρεψαν στο Μαυροβούνιο.

Ο Ντανίλο Κις έζησε στην Ουγγαρία, στην τέως δημοκρατία της Γιουγκοσλαβίας, στη Γαλλία. Αποφοίτησε από το πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου. Ηταν ο πρώτος φοιτητής που σπούδασε Συγκριτική Φιλολογία. Εγραψε ποίηση, πεζογραφία, δοκίμιο. Η Σούζαν Σόνταγκ δεν δίστασε να δηλώσει δημόσια ότι τον κατατάσσει στην πεντάδα των πέντε σημαντικότερων συγγραφέων του 20ού αιώνα και ότι το έργο του διασώζει τη χαμένη τιμή της λογοτεχνίας.

Ο συγγραφέας σφραγίστηκε από την ιστορία του τόπου του και τον βάναυσο θάνατο του πατέρα του. Κράτησε καλά φυλαγμένα τα ντοκουμέντα και τις επιστολές που τον αφορούσαν. Πράγματι, όπως εξομολογείται σε συνέντευξή του στον νεοϋορκέζο κριτικό Βrendan Lemon, η επιστολή που κλείνει το μυθιστόρημα Κλεψύδρα και δένει στο τελευταίο μέρος του βιβλίου τα νήματα της ιστορίας βασίζεται σε μια επιστολή του πατέρα του. Τα πρόσωπα και τα γεγονότα που αναφέρονται στην αυθεντική επιστολή λειτούργησαν ως συγγραφικό καύσιμο.

«Αυτό το μυθιστόρημα το συνιστούμε ανεπιφύλακτα στους συνδρομητές και στους καινούργιους αναγνώστες μας, σε όλους όσους δεν κυνηγούν τα φτηνά και εύκολα θέματα, και είναι πεπεισμένοι, όπως είμαστε εμείς πεπεισμένοι, ότι η λεγόμενη πλοκή δεν είναι ούτε τόσο σημαντική, ούτε η βασική αξία ενός λογοτεχνικού έργου». Η συγκεκριμένη φράση του αφηγητή της Κλεψύδρας αφορά, υποτίθεται, κάποιο άλλο βιβλίο, όμως μπορεί ανέτως να λειτουργήσει ως προμετωπίδα στην Κλεψύδρα. Γιατί ο αφηγητής καταστρέφει, εξαρχής και αποφασισμένα, την πλοκή. Υφαίνει πολλά και διαφορετικά αφηγηματικά νήματα, ιστορίες ανθρώπων, καταλόγους ονομάτων, καταγραφές πράξεων. Παίζει με πολλαπλές αφηγηματικές τεχνικές: ημερολόγιο, επιστολή, ανάκριση.

Οι ιστορίες των Εβραίων και των φασιστών αντικρύζονται. Τα τεχνάσματα της ανάκρισης, ο κλοιός της αστυνομικής έρευνας, η ανθρώπινη τρέλα περιγράφονται με γλώσσα ακριβή και ταυτόχρονα ποιητική, έκτυπη στη μετάφραση. Οι μακρές και αλυσιδωτές παρεκβάσεις εκτρέπουν διαρκώς την αφηγηματική ροή και αποδίδουν τα αιφνίδια πετάγματα της σκέψης. Το κείμενο έχει την πυκνότητα, τα πετάγματα, τον εσωτερικό ρυθμό και την ονειρική ατμόσφαιρα του ποιητικού λόγου, χωρίς λυρικότροπες παρεκτροπές. Περιέχει σκηνές ωμοφαγίας, καθαρής τρέλας, πνιγηρών ανακρίσεων και καθαρής, λιμαρισμένης ειρωνείας.

Οπως για παράδειγμα, η σκηνή με την ανακάλυψη του Νεύτωνα. Ο αφηγητής διατείνεται πως η ιστορία που παραδίδεται για την ανακάλυψη της βαρύτητας αποτελεί «μεγάλο ιστορικό ψέμα». Αποκαλύπτει πως η σπουδαία ανακάλυψη έγινε σε στιγμή αφόδευσης, όμως ο μέγας και πολύς Νεύτωνας «αντικατέστησε το σκατό του με το μήλο, κι έτσι η ανθρωπότητα δεν έμαθε ποτέ τη μεγάλη αλήθεια, μα ανακήρυξε το μήλο άξιο μιας τέτοιας ανακάλυψης, επειδή το μήλο είχε ήδη το εδεμικό του πεντιγκρί, όπως και το μυθικό του παρελθόν κατά την εκλογή της ομορφότερης θεάς από τον Πάρη».