Φωτογραφίζοντας φαντάσματα

Κόντρα στο ρεύμα της εποχής, ο Τάσος Γουδέλης επιμένει, σχεδόν προκλητικά, σ΄ ένα είδος γραφής που δεν κολακεύει τις έξεις του αναγνώστη και αναζητεί τη συγκίνηση σε μια διαφορετική λειτουργία του βλέμματος.

Επειτα από ένα, έτσι κι αλλιώς μικρής έκτασης, μυθιστόρημα ο Τάσος Γουδέλης επιστρέφει στην προσφιλή του (και προσφυέστερη στο στιλ του) φόρμα: το διήγημα. Το είδος γραφής στο οποίο θητεύει αυτός ο ιδιαίτερα καλλιεργημένος, λογοτεχνικά ερμητικός και δυσπρόσιτος, μολονότι κοινωνικά εξωστρεφής, καταδεχτικός και συχνά παρορμητικός συγγραφέας δεν ανήκει στα γούστα μου. Καταλαβαίνω όμως τις αισθητικές αρχές που το υποβαθρώνουν και συμμερίζομαι ορισμένες από αυτές. Πάνω απ΄ όλα εκτιμώ την πίστη και τη συνέπεια με τις οποίες ο Γουδέλης υπηρετεί αυτή τη λογοτεχνία είκοσι χρόνια τώρα, ενώ πολλοί άλλοι συγγραφείς της πάλαι ποτέ «πρωτοπορίας» έχουν ενδώσει στις σειρήνες της αγοράς κι έχουν κατέβει συνειδητά πολλά σκαλοπάτια στην κλίμακα της ποιότητας και της αυθεντικότητας των γραφτών τους.

Ο Γουδέλης δεν είναι αφηγηματικός. Δεν διηγείται ιστορίες με αρχή, μέση και τέλος, το πολύ πολύ να τις υπαινίσσεται, γιατί φρονεί ότι η αφήγηση μιας αλληλουχίας γεγονότων τείνει να στρέφει το ενδιαφέρον του αναγνώστη στο τι θα γίνει παρακάτω, αποσπώντας το από την ουσία της λογοτεχνικής γραφής, που είναι η αυτόνομη λειτουργία της φόρμας. Επίσης, δεν είναι περιγραφικός. Θεωρεί (και σ΄ αυτό έχει ασφαλώς σε μεγάλο βαθμό δίκιο) ότι ο κινηματογράφος και γενικά ο πολιτισμός της εικόνας έχει κάνει όχι μόνο περιττές αλλά και ατελέσφορες στη λογοτεχνία τις διεξοδικές εξωτερικές περιγραφές προσώπων και πραγμάτων. Τέλος, δεν είναι ψυχογραφικός. Οι περιγραφές και οι αναλύσεις του χαρακτήρα των προσώπων ή της ψυχολογικής κατάστασής τους αποτελούν γι΄ αυτόν αυθαίρετες ερμηνευτικές παρεμβάσεις του συγγραφέα σε μια πραγματικότητα από τη φύση της σύνθετη και πολυσήμαντη, που δεν μπορεί ν΄ αναχθεί σε τακτοποιημένα, λογικά σχήματα, αλλά μόνο να υποδηλωθεί.

Τι επιδιώκει τότε ο Γουδέλης; Ν΄ αποδώσει κάθε φορά με τη φόρμα της γραφής του μια κατάσταση που χρωματίζεται, με καλειδοσκοπικές εναλλαγές και αλληλοδιεισδύσεις χρωμάτων, από ταυτόχρονα, ετερόκλητα, φευγαλέα αισθήματα, εντυπώσεις, σκέψεις του προσώπου που τη ζει. Στο συγγραφικό σύμπαν του Γουδέλη τα αντικείμενα και οι εικόνες έχουν μια αυτόνομη παρουσία, που δεν εξαρτάται από τη συνειδητή ιστορία ή τους σκοπούς του υποκειμένου, αλλά αποκτά μια ξεχωριστή σημασία, όταν στη διάνοιά του ανοίγονται πόροι, μέσα από τους οποίους έρχεται στην επιφάνεια το υποσυνείδητο.

Γι΄ αυτό τα χαρακτηριστικότερα διηγήματα αυτού του συγγραφέα έχουν τη μορφή ονείρου εν εγρηγόρσει και η αισθητική του είναι ένας ιδιότυπος ονειρικός λυρισμός, ο οποίος, στο τελευταίο βιβλίο του, υποστηρίζεται σχεδόν με αμεσότητα μανιφέστου (αλλά και με λογοτεχνικά δραστικό τρόπο) στα διηγήματα «Απνοια» (σσ.

81- 83), «Οι λέξεις» (σσ. 97-101) και «Αρμονίες του ελάχιστου» (σσ.

113- 118). Ο λυρισμός αυτός οφείλει πολλά σ΄ ένα ορισμένο είδος κινηματογράφου (ο Γουδέλης είναι λάτρης και βαθύς γνώστης του κινηματογράφου όσο και της λογοτεχνίας), συγκεκριμένα σε σκηνοθέτες της Νουβέλ Βαγκ όπως ο Αντονιόνι της μέσης περιόδου, ο Ρεναί και, σε μικρότερο βαθμό, ο Φελλίνι. Οσοι έχουν δει ταινίες όπως Η έκλειψη του Αντονιόνι ή το Πέρσι στο Μαρίενμπαντ του Ρεναί θ΄ αναγνωρίσουν τις ομοιότητες με τη γραφή του Γουδέλη. Η υποβλητική ευκρίνεια των εικόνων σε τέτοια έργα και η ταυτόχρονη υποδήλωση της φευγαλέας παρουσίας τους στη ροή του «στόρι» αφήνουν την αίσθηση πως το πραγματικό θέμα βρίσκεται κάπου αλλού από αυτό που λένε, κάνουν ή θέλουν να κάνουν οι πρωταγωνιστές, βρίσκεται σε μια μορφή ύπαρξης που διαλύεται στο όνειρο, ένα όνειρο με καθημερινές σκηνές, εξαϋλωμένες όμως από μια ποιητική ατμόσφαιρα που κυριαρχείται από γκρίζους τόνους κι έχει μια θλιμμένη, παρακμιακή γοητεία.

Με τη διαφορά ότι στον Γουδέλη οι τόνοι δεν είναι συνήθως τόσο γκρίζοι και δεν έχουν τέτοιες παραδηλώσεις, γιατί δεν τον απασχολεί γενικά η υπαρξιακή αφασία μιας ορισμένης τάξης (της όψιμης αστικής), όπως τους περισσότερους σκηνοθέτες της Νουβέλ Βαγκ. Η δική του προσέγγιση εστιάζει στην ανοίκεια ομορφιά που αποκτά το στιγμιαίο, το ταπεινό, το φαινομενικά ασήμαντο, όταν αποδεσμεύεται ο σημασιολογικός πλούτος του χάρη στην ονειρική διαύγεια μιας συνείδησης που ξεστρατίζει από τις συνήθεις, προκαθορισμένες διαδρομές της.

Δύο μόνο παρατηρήσεις, μια ειδική και μια γενικότερη.

Η ειδική: νομίζω πως δεν εξυπηρετεί την επιδίωξη του Γουδέλη ο σποραδικός ανθρωπομορφισμός του, η τάση του να παρουσιάζει πράγματα και αισθήματα σαν ζωντανά, έμψυχα όντα (θυμίζοντας κάπως Κική Δημουλά). Φράσεις όπως π.χ. «Νομίζεις ότι πρόκειται για ένα ίχνος στο ποτήρι που περιμένει στην αφηρημένη του αδημονία» μάλλον καταστρατηγούν τις αρχές της ποιητικής του, που προβλέπουν, όπως είπαμε, μια αυτόνομη, μη αναγώγιμη σε ιδέες και συναισθήματα παρουσία του αισθητού κόσμου.

Η γενικότερη παρατήρηση έχει να κάνει με το εξής. Ο Γουδέλης επέλεξε σχεδόν εξαρχής ν΄ αφιερωθεί σε μια γραφή που προέκυψε από την αντίθεση στην «αναπαραστατική» ή «ρεαλιστική» λογοτεχνία, όπως την αποκαλεί ο ίδιος (συχνά με πολύ καταχρηστικό τρόπο, πάντοτε όμως απαξιωτικά). Στο πέρασμα του χρόνου διαμόρφωσε το δικό του συγγραφικό προφίλ, παγίωσε το στίγμα του στο λογοτεχνικό μας τοπίο και κέρδισε την αναγνώριση της κριτικής. Νομίζω, λοιπόν, πως δεν έχει πλέον νόημα η εμμονή του σε μια αισθητική πολεμική που φετιχοποιεί τη φόρμα, και μάλιστα μια ορισμένου είδους φόρμα, ανάγοντάς τη σε μαγικό ραβδί που μεταμορφώνει οποιαδήποτε έμπνευση σε σπουδαία τέχνη. Με την ωριμότητα και τη γνώση του, θα έπρεπε να έχει αντιληφθεί στο μεταξύ ότι η λογοτεχνία του στέκει μια χαρά από μόνη της, χωρίς να έχει ως σημείο αναφοράς της το τεχνητό (και, εξάλλου, αναχρονιστικό) δίλημμα «μορφή ή περιεχόμενο».Γιατί έχουμε αναγνωρίσει πια ότι η μορφή παράγει περιεχόμενο και το περιεχόμενο κατευθύνει τη μορφή. Η μεταξύ τους ισορροπία δεν είναι ζήτημα προτεραιοτήτων αλλά αμφίδρομης (ή, όπως θα λέγαμε παλιά χωρίς ενοχές) διαλεκτικής σχέσης.

Για να επανέλθω όμως σ΄ εκείνο που έλεγα στην αρχή, προτιμώ μια λογοτεχνία που δεν είναι του γούστου μου, μένει όμως πιστή στις αισθητικές αρχές της και στην υποκείμενή τους προσωπική θεώρηση του κόσμου, από μια λογοτεχνία που, στην προσπάθειά της να γίνει ευπρόσιτη πάση θυσία, χάνει την επαφή της με κάθε βάθος.