Ο περιηγητής που αψήφησε τους κανόνες

Διέσχισε την Αραβική Χερσόνησο μεταμφιεσμένος σε μουσουλμάνο προσκυνητή το 1853. Αψήφησε τους κανόνες του ιερότερου μέρους στον κόσμο. Προσέφερε ένα «προσωπικό αφήγημα» στον δυτικό κόσμο. Γνώριζε ότι «το προσωπικό είναι αυτό που ενδιαφέρει την ανθρωπότητα».

Αυτός ο αφηγητής δεν ανήκει στους μη μου άπτου ταξιδευτές. Μπαίνει με φόρα στη ζωή του τόπου, ανακατεύεται με τους ντόπιους. Συμβιώνει μαζί τους σαν δικός τους άνθρωπος. Δεν ηθικολογεί. Είναι περιηγητής και όχι τουρίστας. Και η φωτογραφία του που συνοδεύει τον πρόλογό του στο βιβλίο του αποτυπώνει έναν βλοσυρό άντρα με έντονο βλέμμα και μία ευμεγέθη ουλή στο δεξί μάγουλο, που μαρτυρά ταραχώδη βίο. Οι εντυπώσεις του Ρίτσαρντ Μπέρτον από το ταξίδι στη Μεδίνα και τη Μέκκα εκδόθηκαν το 1855. Καυτηριάστηκαν από τους συντηρητικούς αναγνώστες, οι οποίοι θίχτηκαν από τις μεθόδους του. Ως περιηγητής ξεκίνησε το ταξίδι του μεταμφιεσμένος σε Αφγανό προσκυνητή. Ταξίδεψε πέντε μήνες. Αψήφησε τους απαράβατους κανόνες του πιο ιερού μέρους στον κόσμο. Γνώριζε ότι μια λάθος κίνηση θα κόστιζε τη ζωή του.

Γνωστός ήδη ως προκλητικός μεταφραστής- η μετάφραση που έκανε του « Κάμα Σούτρα » σκανδάλισε τη βικτωριανή κοινωνία- ο Μπέρτον κυκλοφόρησε σε αχαρτογράφητες περιοχές σαν γεννημένος μουσουλμάνος. Οι σύγχρονοί του τον κατηγόρησαν ότι διέπραξε ύβρη: ασπάστηκε το Ισλάμ. Ο Μπέρτον με το καυστικό ύφος, το αντισυμβατικό του στυλ και την έντονη συγγραφική- και όχι μόνο- προσωπικότητα έδωσε ζωή στις λέξεις του. Με χιούμορ και αυθορμητισμό, περιέγραψε όσα είδε όχι από το βάθρο του δυτικού που θεωρεί τον πολιτισμό του ανώτερο, αλλά από την οπτική του ανθρώπου που περιγράφει ανθρώπους. Το αποτέλεσμα είναι εντελώς υποκειμενικό και ακριβώς γι΄ αυτόν τον λόγο αξιανάγνωστο.

Ο συγγραφέας περιηγήθηκε σε λουτρά, καφενεία, παζάρια. Ανέλαβε τον ρόλο του περιπλανώμενου δερβίση. Κατέγραψε ήθη και έθιμα, τροφές και συμπεριφορές, τόπους και έξοδα ταξιδιού. Αντιλήφθηκε εξαρχής αυτό που αρκετοί συγγραφείς αργούν να εννοήσουν: «το προσωπικό ενδιαφέρει την ανθρωπότητα».

Το κείμενο χωρίζεται σε 12 επιμέρους κεφάλαια και συνοδεύεται από εκδοτικό σημείωμα, πρόλογο του συγγραφέα και επίμετρο. Οι δώδεκα τίτλοι των κεφαλαίων αφηγούνται από μόνοι τους σταθμούς σε τόπους, ανθρώπους και έθιμα: 1. Το ταξίδι προς την Αλεξάνδρεια, 2. Οι ετοιμασίες για το ταξίδι, 3. Στον Νείλο με το ατμόπλοιο «μικρός ασθματικός», 4. Η ζωή στο Ουακαλα, 5. Το ραμαζάνι, 6. Ο Αλβανός λοχαγός, 7. Οι προετοιμασίες για την αναχώρησή μου από το Κάιρο, 8. Το πλοίο των προσκυνητών, 10. Στο Γιαμπού, 11. Οι φορεσιές του Χιτζάζ, 12. Πρωτοαντικρίζοντας τη Μεδίνα.

Ο αφηγητής μιλά για τα χάνια της εποχής, δοκιμάζει χασίς μαζί με τους ντόπιους, δανείζει τους μπαταξήδες συνταξιδιώτες του και βρίσκει τρόπο να του επιστρέψουν την εξυπηρέτηση σε είδος. Συναντά έναν αψίκορο Αλβανό λοχαγό με πιστόλες, το μεθύσι του οποίου γίνεται η αφορμή να χάσει ο Μπέρτον την υπόληψή του στο Κάιρο: «Ετσι λοιπόν, καλέ μου αναγνώστη, έχασα τη φήμη του “σοβαρού” ανθρώπου στο Κάιρο. Και το μόνο που αποκόμισα από αυτόν τον εξευτελισμό ήταν η προσωπική μου εμπειρία από το μεθοκόπι ενός Αλβανού». Για τον ίδιο τον Αλβανό σημειώνει ότι «έκανε περισσότερη φασαρία και από φοιτητή της Οξφόρδης σε ανάλογη κατάσταση». Κάποια άλλη στιγμή, ο συγγραφέας δεν μπόρεσε να αποφύγει το σύστημα εκβιασμού των ντόπιων αστυνομικών και κατέληξε στον «πασά της νύχτας» να διεκτραγωδεί τις περιπέτειές του.