Επιφυλλίδα

Ιστορική γεωγραφία και αρχαιολογία
Του Πέτρου Θέµελη

Ο χρόνος που µας χωρίζει από το παρελθόν αποτελείται από µιαν αδιάσπαστη αλληλουχία αρχαιολογικών και ιστορικών στρωµάτων δεν είναι ένα χάσµα που πρέπει να γεφυρωθεί, επειδή τάχα διακόπτει την πολιτιστική συνέχεια, αποτελεί στην ουσία το σταθερό έδαφος της διαδικασίας στην οποία έχει τις ρίζες του το παρόν. [1]

Το παρελθόν εποµένως δεν πεθαίνει οριστικά αλλά συνεχίζει την ύπαρξη και την επίδρασή του διά µέσου των γενεών, και αποτελεί ύψιστης σηµασίας µορφωτική και ανθρωπιστική δύναµη. Η Ιστορία εµφανίζεται ως γενετική εξελικτική λειτουργία, ως γένεσις εν χρόνω, κατά τον Αριστοτέλη, αναφέρεται πρωτίστως στον άνθρωπο, στη δραστηριότητα και τη µοίρα του. Εντάσσονται όµως σε αυτήν και φυσικά στοιχεία, όπως το γεωγραφικό τοπίο ως κατοικία, πεδίο µάχης και τόπος εργασίας, επίσης οι δρόµοι της στεριάς και της θάλασσας, οι ποταµοί, οι πληµµύρες, οι σεισµοί, η ηφαιστειακή ενέργεια και οι επιδηµίες. Ο άνθρωπος ως φυσικό ον βρίσκεται στους κόλπους της φυσικής πραγµατικότητας και ταυτόχρονα ζει σε ορισµένη ιστορική εποχή ενός συγκεκριµένου πολιτιστικού και πνευµατικού ορίζοντα.

[2] Είναι γεγονός ότι οι γεωγραφικές συνθήκες επηρεάζουν και προσδιορίζουν σε µέγιστο βαθµό τον τρόπο ζωής και σκέψης, τις πεποιθήσεις και τις αισθητικές αξίες των τοπικών κοινωνιών. Αναπολώ τις ανθρωπογεωγραφικές εµµονές της Σέµνης Καρούζου, που µόλις σε γνώριζε ρωτούσε από πού κατάγεσαι και έβγαζε τα συµπεράσµατά της, ανάλογα µε την καταγωγή σου από ορεσίβιους, νησιώτες, γεωργούς, νοµάδες, βοσκούς του Μοριά, της Θεσσαλίας, της Μακεδονίας, της Μικράς Ασίας. Εφόσον η ιστορία πραγµατοποιείται σε συγκεκριµένο κάθε φορά χώρο, η ιστορική γεωγραφία έχει στόχο την αποκατάσταση του χαµένου ιστορικού τοπίου (φυσικού και ανθρώπινου) που πλαισίωνε και έθετε τους περιορισµούς της ανθρώπινης δράσης, επιδρώντας στην πορεία των γεγονότων. [3] Η ιστορική γεωγραφία αποτελεί εποµένως βασική προϋπόθεση κατανόησης των ιστορικών γεγονότων και δικαιολογηµένα αναγνωρίζεται σήµερα ως παράγοντας ανανέωσης και αναγέννησης της ιστορικής έρευνας και εµπλουτισµού της µε νέο υλικό, κυρίως από την πλευρά της αρχαιολογίας. Μόνο η αρχαιολογική έρευνα έχει τη δυνατότητα να φέρνει στο φως νέα υλικά κατάλοιπα και να φωτίζει σκοτεινές πλευρές του ιστορικού παρελθόντος. Η σκαπάνη των αρχαιολόγων αποκαλύπτει καθηµερινά και σηµαντικά επιγραφικά µνηµεία που ρίχνουν φως σε άγνωστες πτυχές των ιστορικών γεγονότων της αρχαιότητας, επιβεβαιώνοντας η αλλάζοντας ενίοτε καθιερωµένες απόψεις προγενέστερων ερευνητών.

§ Ο [-1076Πέτρος Θέµελης είναι οµότιµος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.

[1] Η.G. Gadamer, Τruth and Μethod, ΝΥ 1975.

[2] Κ.Δ. Γεωργούλης, Φιλοσοφία της Ιστορίας, Αθήνα 1993.

[3] Γ. Σταϊνχάουερ, Ιστορική Γεωγραφία του Αρχαίου Κόσµου, Ελλάδα-Ρώµη (εκδ. Παπαδήµα), Αθήνα 2009.

Αναπολώ τις ανθρωπογεωγραφικές εµµονές της Σέµνης Καρούζου, που µόλις σε γνώριζε ρωτούσε από πού κατάγεσαι και έβγαζε τα συµπεράσµατά της