Από τον Φράνκο στον Φρανκενστάιν

Ενα όνοµα και µια ταινία έχουν στοιχειώσει κάθε ζωντανό οργανισµό της Ισπανίας. Από τον Μaster Λουί Μπουνιουέλ και τον Πέδρο Αλµοδόβαρ µέχρι τους «Αλλους» του χιλιανού Αλεχάντρο Αµενάµπαρ. Το «Πνεύµα του µελισσιού» («Εl espritu de la colmena») του Βίκτορ Ερίθε και του 1973. Η απόλυτη πρωτοπορία της ισπανικής κινηµατογραφίας!

Προτού προχωρήσω και την ταινία προσπαθήσω να ακτινογραφήσω, µια κουβέντα περί επανεκδόσεων και επιστροφών. Το ‘χω ξαναγράψει και θα το πω ξανά: σωστή, επανέκδοση είναι εκείνη που η αρνητική «µήτρα» της έχει αναπαλαιωθεί. Ετσι ώστε να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις των σύγχρονων τεχνολογικών δεδοµένων. Της εικόνας και του ήχου. Η (απλώς) φρέσκια κόπια κλασικών ταινιών κουβαλάει, συνήθως, µαζί της µονοφωνική ηχητική µπάντα και φθαρµένα χρώµατα. Οπως εδώ. Κρίµα. Ο ήχος «πνιγµένος» και τσιριχτός. Ευτυχώς. Ελάχιστο το soundtrack, ελάχιστοι οι διάλογοι. Ο Ερίθε – χωρίς να το ξέρει – προστατεύει το έργο του από τη σκόνη του χρόνου. Πάµε στο ψητό.

Το 1972 (τότε τα γυρίσµατα του «Μελισσιού») ο Βάσκος Βίκτορ Ερίθε Αρας ήταν µόλις 32 ετών. Τότε η χώρα σε ασφυξία από τον στρατηγό Φράνκο. Ο οποίος, µε τη βοήθεια του Χίτλερ, ανέτρεψε πραξικοπηµατικά την εκλεγµένη κυβέρνηση, προκάλεσε εµφύλιο πόλεµο – προάγγελο του επερχόµενου µακελειού του Β’ Παγκόσµιου Πολέµου – και από τον Οκτώβριο του 1936 άρχισε να κυβερνάει δικτατορικά τη χώρα, την οποία ολοσχερώς κατέλαβε τον Οκτώβριο του ίδιου έτους. Ετσι, επί σαράντα χρόνια ένας διαρκής και ανελέητος στραγγαλισµός. Επρεπε να πεθάνει από βαθιά γεράµατα ο General για να αναλάβει όλες τις εξουσίες ο βασιλιάς Χουάν Κάρλος, στις 20 Νοεµβρίου του 1975. Ο Φράνκο είχε φροντίσει γι’ αυτό. Από το 1947 αποκαθιστά το Reino de Εspana (Βασίλειο της Ισπανίας). Οµως µετά τον θάνατό του θα τον κληρονοµήσει ο Χουάν Κάρλος. Ετσι η σκυτάλη της δικτατορίας παραδίδεται στη δηµοκρατία. Απίστευτα πράγµατα. Τέλος πάντων.

Τα αναφέρω όλα αυτά επειδή η ταινία, από το πρώτο µέχρι το τελευταίο λεπτό, κολυµπάει µέσα στη σιωπή, τη σηµειολογία και τους συµβολισµούς. Τι να έκανε ο άνθρωπος; Πάνω από τον σβέρκο του η λεπίδα της λογοκρισίας. Ο κατά εννιά χρόνια νεώτερός του, Πέδρο Αλµοδόβαρ (του 1949 αυτός, του 1940 ο Ερίθε), άρχισε να γυρίζει την πρώτη µικρού µήκους ταινία του _ το «Film Ρolitico» _ το 1974.

Πάνω ακριβώς στον επιθανάτιο ρόγχο του Χενεράλ. Τυχερός!

Η ιστορία του «Μελισσιού» διαδραµατίζεται σ’ ένα οροπέδιο της Καστίλης του 1940.

Κι αυτό συµβολικό. Το ’40 σκότος ολοκληρωτικό. Σε πλήρη εφαρµογή ο νόµος του Φράνκο. Σε πλήρη ανάπτυξη οι τεθωρακισµένες µεραρχίες του Αδόλφου Χίτλερ. Παντού σκοτάδι πηχτό. Γι’ αυτό ακούµε τον Ντον Φερνάντο (Φερνάντο Φεράν Γκόµεζ) να λέει στην αρχή πως «άσκοπη η αέναη παραγωγή των µελισσών». Σκοτάδι και σ’ αυτό το χωριό. Ολα υπό κατάρρευση. Φθαρµένα, κακοσυντηρηµένα, σχεδόν ερείπια. Ελάχιστη κυκλοφορία. Ελάχιστοι οι χωρικοί. Ολα και όλοι σαν από πολεµικά ερείπια. Ο Ντον Φερνάντο είναι παντρεµένος µε µια νεώτερή του γυναίκα (Τερέζα Γκιµπέρα). Αυτός στο γραφείο του. Η Τερέζα να γράφει τρυφερά γράµµατα σε κάποιον που έχει πάει στον πόλεµο ή που βρίσκεται κρατούµενος σε κάποιο στρατόπεδο του Φράνκο. Αγνωστο κι αυτό. Η αφαίρεση, η σιωπή, το µυστήριο τα τρία πρωταγωνιστικά «πρόσωπα» της γραφής του Ερίθε. Δύο τα παιδιά της οικογένειας. Και τα δύο µικρά, αθώα, κορίτσια. Η Ιζαµπέλα (Ιζαµπέλ Τελερία) και η ανήσυχη Αννα (Αννα Τόρεντ, τότε µόλις έξι ετών).

Εκείνη λοιπόν την ηµέρα καταφθάνει ο περιοδεύων κινηµατογράφος της περιοχής. Θα προβάλει τον θρυλικό «Φρανκενστάιν» του βρετανού Τζέιµς Γουέιλ και του 1931. Με πρωταγωνιστή το ανεπανάληπτο «τέρας» Ουίλιαµ Χένρι Πρατ, κατά κόσµον Μπορίς Καρλόφ (1887-1969).

Το στόρι γνωστό. Ενας επιστήµονας, ο δόκτωρ Φρανκενστάιν, για να αποδείξει πως δεν υπάρχει Θεός και πως η επιστήµη µπορεί να τα κάνει όλα, κατασκευάζει οµοίωµα ανθρώπου. Οµως το οµοίωµα ξεφεύγει από τον αρχικό σκοπό και αρχίζει να σπέρνει τον τρόµο παντού. Προφανώς δόκτωρ Φρανκενστάιν είναι ο Φράνκο και τέρας η εξουσία του. Είπαµε, όλα είναι συµβολικά.

Το εικονικό τέρας του Φρανκενστάιν εξάπτει τη φαντασία και µετατρέπει σε εφιάλτη τον ύπνο των δύο κοριτσιών. Ετσι αποφασίζουν να εξιχνιάσουν ένα µυστήριο που έχουν ακούσει από τον ψίθυρο των χωρικών. Πως, δηλαδή, σε µια αποµονωµένη και εγκαταλειµµένη αγροτική οικία, κάτι σαν στάβλος και αποθήκη, έχει λέει εγκατασταθεί ένας ξένος. Κάποιος άγνωστος, παράνοµος, κάποιος φυγάς. Αν τώρα ο θεατής συνδυάσει την τρυφερή αλληλογραφία της Τερέζας µε τον αόρατο – µέχρι στιγµής – παράνοµο, τότε ένα το συµπέρασµα το λογικό. Πως δηλαδή ο ξένος είναι κάποιος της Αντίστασης, που στη συνέχεια βρέθηκε από τη Μilicia του Φράνκο αλυσοδεµένος σε στρατόπεδο πολιτικών κρατουµένων. Και πως στη συνέχεια δραπέτευσε, και πως στο χωριό του επέστρεψε. Ποιος θα τον ανακαλύψει; Μα φυσικά ένα αθώο κορίτσι. Γιατί – λέει πλαγίως ο Ερίθε – οι µαχητές της Αντίστασης πορεύθηκαν και έπεσαν µε ανιδιοτέλεια.

Αντιθέτως. Το τέρας του Φρανκενστάιν κατασκευάστηκε µε ιδιοτέλεια να γκρεµίσει τον Θεό και να τροµοκρατήσει τους ανθρώπους.

Πράγµατι η Αννα ανακαλύπτει τον παράνοµο. Οµως επειδή είναι αθώα, ανυποψίαστη και παρορµητική, οδηγεί τους χωροφύλακες στον κρυψώνα του ξένου επισκέπτη. Αυτό ήταν. Από εκείνη τη στιγµή, η Αννα διαρκώς τον Φρανκενστάιν µπροστά της θα «βλέπει». Οπως η κοινωνία της Ισπανίας. Η οποία έπεσε στις τανάλιες της φρανκικής δικτατορίας. Εποµένως η εικονική πραγµατικότητα µιας κινηµατογραφικής αλληγορίας, όπως είναι ο Φρανκενστάιν, επιβεβαιώνεται από την Ιστορία. Μύθος και πραγµατικότητα δίδυµα αδέλφια. Το πλεονέκτηµα του Ερίθε προκύπτει από τη διαλεκτική σχέση περιεχοµένουαισθητικής. Στη σκηνοθεσία του ενσωµατώνει µε οµοιογένεια, πυκνότητα και αφαιρετικότητα, τα κυρίαρχα στοιχεία εκείνης της εποχής. Παράνοµες οι ελευθερίες.

Σιωπηρά τα αισθήµατα. Φαντάσµατα και σκιές οι µαχητές. Υπό διωγµόν η αθωότητα. Ολα και όλοι στραµπουλιγµένοι. Τίποτα και κανένας διά της ευθείας οδού.

Μόνο σιωπές, ψίθυροι, σκιές, φαντάσµατα. Ετσι, σε οργανική σχέση το κοινωνικό και το πολιτικό µε το φαντασιακό, τα φαντάσµατα και τον τρόµο του Φράνκο. Το ίδιο και η ταινία. Και κοινωνική, και πλαγίως πολιτική, και ιστορία φαντασµάτων. Ολα µαζί. Σε µια εξαιρετική, επαγωγική λογική. Προσέξτε µια αόρατη λεπτοµέρεια: όπως Φρανκενστάιν έτσι και Φρανκοστάιν. Τέλεια!

«Το πνεύµα του µελισσιού»

Μέσα στο top 10 του ισπανικού κινηµατογράφου Θησαυρός από το 1973 Ανώτερο από τους «Αλλους»

Βαθµοί = µικρό αριστούργηµα

{{{ video }}}

Ουκ εν τω πολλώ το ευ

Χορταστικό σανναπολιτάνικη µακαρονάδα για όλη τη φαµίλια. Και τι δεν έχειµέσα. Οµως ουκ εν τω πο λλώ το ευ. Το «Βaaria» του Τζουζέπε Τορνατόρε µε έκανε έξω φρενών. Βasta. Θα κάνω εµετό! Κάτι σαν έπος γραφικό.

Που παίρνει σβάρνα τρεις γενιές Σικελών. Από τον Τσίκο στον Πεπίνο και µετά στον Πιέτρο. Κάτι σαν χλωµή και πλαστική ρεπλίκα του «1900» και του Μπερνάρντο Μπερτολούτσι. Ολα µέσα.

Ερωτες, πανηγύρια, Μαφία, κοµµουνιστές, µαµάδες, µπαµπάδες, γιαγιάδες, χωριάτες, φασίστες, πόλεµοι, επαναστάσεις. Για όνοµα του Θεού. Και όλα αυτά τόσο γραφικά, σαν καρτποστάλ που πουλάνε στους τουρίστες τα περίπτερα τα τουριστικά. Με Φρανσέσκο Στάνα, Μαργκαρέτ Μαντέ, Ραούλ Μπόβα, Μικέλε Πλάσιντο και Μόνικα Μπελούτσι. Μη βιάζεσαι. Το κορίτσι παίζει, αλλά µόνο για ελάχιστα λεπτά. Αντε γεια!

Βαθµοί = 1

(βαρεµάρα)

«Μπόνι καιΚλάιντ» («Βonnie and Clyde»). Φυσικά του Αρθουρ Πεν και φυσικά µε Ουόρεν Μπίτι και Φέι Νταναγουέι.

Τότε µόλις 26 Μαΐων. Θεά.

Οµως δεν πρόκειται ακριβώς για επανέκδοση. Αλλά για επανέκδοση της επανέκδοσης. Ασε να περάσουν καµιά δεκαριά χρονάκια και αν είµαστε καλά να ξαναγράψω µε ενθουσιασµό!

Βαθµοί = Θρυλικό!

{{{ video }}}
Ζαν Ρενό, ο καλύτερος γάλλος «σκληρός»

Χωρίς αυτόν nothing at all. Ο τύπος είναι σχεδόν µοναδικός. Σε κάθε ταινία που παίζει made in France, είναι φτιαγµένη πάνω στον Ζαν Ρενό! Παράδειγµα; «22 σφαίρες» µε αυθεντικό τίτλο «L’ Ιmmortel». Ο αθάνατος. Ετσι ακριβώς.

Γάλλος είπατε; Πλάνη. Από την Καζαµπλάνκα και το Μαρόκο ο «αθάνατος». Ο Ζιτάν, ο καλύτερος ever ποδοσφαιριστής της Γαλλίας, από την Αλγερία. Ο Ρενό, ο καλύτερος tough guy της Γαλλίας, από το Μαρόκο. Οι έσχατοι έσονται πρώτοι. Για να καταλάβετε περί τίνος θηρίου πρόκειται, ένα θα σας πω: µόλις ο Λικ Μπεσόν τον τοποθέτησε στο καστ του «Απέραντου γαλάζιου» («Le Grand Βlue») το 1988, αµέσως ο παίδαρος εκτοξεύθηκε ακόµα και στον κινηµατογράφο τον αµερικανικό. Μέσα και στο «Μission Ιmpossible» του Μπράιαν ντε Πάλµα το 1996. Μέσα και στον Κing Size «Γκοτζίλα» του Ρόλαντ Εµεριχ. Μέσα και στο «Ronin», δίπλα στον Ρόµπερτ ντε Νίρο. Μέσα στον «Κώδικα Ντα Βίντσι». Μέσα παντού. Ακόµα και στη ροµαντική κοµεντί «Τhe french kiss» µε τη Μεγκ Ράιαν έχει παίξει.

Ο ρόλος του σ’ αυτό το κάπως παλιοµοδίτικο γκανγκστερικό, είναι εντελώς κλασικός. Ενας ex γκάνγκστερ µε κώδικα Ηθικής που απαγορεύει τα ναρκωτικά και τις δολοφονίες παιδιών και γυναικών, αρπάζει τα κουµπούρια του και αρχίζει να κάνει κοµµάτια έναν έναν µιας αδυσώπητης µαφίας που έχει αρχηγό κάποιον παλιό δικό του κολλητό. Κill them all. Οταν απάγουν τα παιδιά του, ε, τότε ξεφεύγει από κάθε έλεγχο και ορµάει σαν µουρλός. Προσέξτε όµως. Ουδεµία σχέση µε τις συνήθεις χολιγουντιανές παραγωγές. Ολα σκηνοθετηµένα σαν τον παλιό καλό καιρό. Οnly for men!

«22 σφαίρες»

Γαλλικό, γκανγκστερικό Παλιάς κοπής Ζαν Ρενό, µοναδικός

Βαθµοί = 6

(για ανδρικό κοινό)

{{{ video }}}
Ο πόλεµος των Τολστόι

Μετά την πρώτη µισή ώρα µου θύµισε το σαρκοβόρο «Πόλεµο των Ρόουζ» του Ντάνι ντε Βίτο.

Οπου πλακώνονται ανηλεώς, σκαρφαλωµένοι ακόµα και σε πολυελαίους, η Κάθλιν Τέρνερ µε τον Μάικλ Ντάγκλας. Από ερωτευµένα φοιτητικά πιτσουνάκια κατέληξαν θανάσιµοι εχθροί για το ποιος θα αρπάξει βιλάρα, τζιπάρα, σκαφάρα και χρήµα! Το ίδιο και το επιµύθιο του «Τελευταίου σταθµού» («Τhe Last Station») του Μάικλ Χόφµαν. Ενός µικροµέγαλου σκηνοθέτη µε πιο γνωστή του επιτυχία το «Οne Fine Day» («Μια θαυµάσια µέρα»). Με Μισέλ Φάιφερ και Τζορτζ Κλούνι του 1996. Την ξέχασα ύστερα από µία εβδοµάδα. Οµως ο Μάικλ Χόφµαν επανήλθε µε executive producer τον Αντρέι Κοντσαλόφσκι, αδελφό του Νικίτα Μιχάλκοφ. Ο οποίος, αφού πρώτα θαµπώνει το σύµπαν µε µια «Σιβηριάδα» (1979) µούρλια, στη συνέχεια την κοπανάει από τη σοβιετική µητέρα πατρίδα και καταλήγει για καριέρα στο Χόλιγουντ, µε µοναδική επιτυχία «Το τρένο της µεγάλης φυγής» («Runaway train» -1985). Κάπου εκεί ξεφουσκώνει, αλλά διαρκώς επανέρχεται και αυτοκαταστρέφεται. Α-χου, δεν µε νοιάζει!

Ετσι, υπό την απόµακρη «επίβλεψη» του Κοντσαλόφσκι, ο Μάικλ Χόφµαν διορθώνει τις αµερικανιές του και καταφέρνει να αποτυπώσει στο σελιλόιντ το κλίµα της Ρωσίας του 1910.

Οµως το καλύτερο χαρτί του είναι το cast των πρωταγωνιστών του. Κίνηση µατ. Τον έβγαλε από πολλούς µπελάδες και του χάρισε δύο υποψηφιότητες Οσκαρ που βοήθησαν την κυκλοφορία της ταινίας του διεθνώς. Η πρώτη για τον αειθαλή και πάντα εξαιρετικό καναδό Κρίστοφερ Πλάµερ. Πάνω-κάτω στην ίδια ηλικία µε τον Τολστόι. Με πατηµένα τα 81 ο Πλάµερ.

Με πατηµένα τα 82 «έφυγε» το 1910 ο ρώσος γίγαντας από τον κόσµο αυτό. Η ταυτοπροσωπία όχι µόνο στην εµφάνιση αλλά και την ουσία. Ασπροµάλλης µε χαίτη επιπέδου δεσπότη, ο σαρωτικός ο Πλάµερ. Σαν από ξεφτισµένη φωτογραφία της εποχής. Τέλειος. Η δεύτερη υποψηφιότητα στην αγγλίδα Ελεν Μίρεν των 65 ετών. Με ένα (µόνο;) Οσκαρ ερµηνείας για τη «Βασίλισσα» (Queen – 2006) του Στίβεν Φρίαρς. Η Μίρεν, λοιπόν, υποδύεται την κοντέσα Σοφία Αντρέγεβνα, σύζυγο του Τολστόι και µητέρα των 13 παιδιών τους, εκ των οποίων µόνο τα οκτώ επέζησαν. Τρίτος στη σειρά, ο σκωτσέζος Τζέιµς ΜακΑβόι, ο Ρόµπι της «Εξιλέωσης» («Αtonement» – 2007), ο οποίος κλέβει την παράσταση ολοσχερώς. Παίζει τον Βαλεντίν Φιοντόροβιτς Μπουλγκάκοφ, τον εντεταλµένο του Βλαντίµιρ Τσέρτκοφ (Πολ Τζιαµάτι), ενός φανατικού τολστοϊστή, από αριστοκρατική φαµίλια κολλητή του Τσάρου, ο οποίος στη συνέχεια _ και αφού πρώτα ταξίδεψε στην Αγγλία _ συνάντησε τον συγγραφέα, θαµπώθηκε από τις αλτρουιστικές ιδέες του και άρχισε τα κηρύγµατα για την ηθική αυτοβελτίωση του Ατόµου. Κάτι σαν προάγγελος µαρξιστικών αλλά ιδεαλιστικών ιδεών. Λογικό. Το καζάνι έβραζε, η ιντελιγκέντσια ανησυχούσε, οι πόρτες άνοιγαν, τα ρεύµατα έµπαιναν και πολλοί από πνευµονία τα ‘φτυσαν.

Το καλοκαίρι λοιπόν του 1910, σ’ ένα ιδιωτικό και γιγαντιαίων διαστάσεων τσιφλίκι, στη γενέτειρα του συγγραφέα Γιασνάγια Πολιάνα, εξελίσσεται µάχη µέχρις εσχάτων. Η κοντέσα σε κατάσταση διαρκούς νευρικής κρίσης, µε αλλεπάλληλες υστερικές εκρήξεις και λιποθυµικές τάσεις. Ο λόγος, φυσικά, η περιουσία. Μια επικών διαστάσεων περιουσία. «Ο άντρας µου ξεµωράθηκε. Στη διαθήκη του αφήνει τα πάντα στον µουζίκο, ρώσικο λαό». Αλήθεια; Περίπου. Ο Τσέρτκοφ από εδώ. Να πιέζει αφόρητα, ώστε ο γέροντας να εφαρµόσει στην πράξη τις ιδέες του περί ισότητας και έτσι να εκχωρήσει τα δικαιώµατα όλων των πνευµατικών του θησαυρών, φυσικά του «Αννα Καρένινα» και του «Πόλεµος και Ειρήνη» στον λαό. Βλακείες θα πείτε. Συµφωνώ. Οµως ο τσαρικός δεσποτισµός εκείνης της εποχής της απόλυτης ένδειας πορευόταν µε τον ιδεολογικό δογµατισµό. Από την άλλη, η κοντέσα να σούρνεται χάµω και να ωρύεται: «Εγώ που σου έφερα δεκατρία παιδιά, θα µ’ αφήσεις στη ζητιανιά;». «Μα έχουµε τόσα πολλά!» απαντούσε ο Τολστόι. «Με όλα αυτά τα προνόµια είναι εύκολο να παριστάνεις τον επαναστάτη» ανταπαντούσε εκείνη. Η κατάσταση τόσο αφόρητη που λίγο µετά ο Τολστόι, µε το ένα πόδι στον τάφο, την κάνει στα κλεφτά. Να γλιτώσει από αυτήν τη σκύλα που του κατατρώει ψυχή και σωθικά. Το επιµύθιο γνωστό. Κάθε έρωτας αρχίζει από τον ουρανό. Στη συνέχεια βαρεµάρα και στο τέλος µίσος εχθρικό. Το ιδιοτελές συµφέρον είναι που «σκοτώνει» κάθε σχέση. Ακόµα και των αδελφών. Συµφωνώ. Μ έναν λόγο, ευπρεπέστατη η σκηνοθεσία. Εξαιρετικές – πλην Τζιαµάτι – οι ερµηνείες. Αλλά, για να λέω την πάσα αλήθεια, όχι, δεν θέλω να το ξαναδώ!

«Ο τελευταίος σταθµός»

Οι τελευταίοι µήνες του Λέοντος Τολστόι Αριστο το cast Μέτρια η σκηνοθεσία Το συµφέρον «σκοτώνει» τον έρωτα

Βαθµοί = 6

(έτσι κι έτσι)
{{{ video }}}