Οταν προοδευτικό είναι το… παρελθόν

#Αν συνοψίσει κανείς τις απόψεις που κυριαρχούν στην κοινωνία για την «παράδοση», την «εθνική ταυτότητα», την «ελληνικότητα» και τον «εκσυγχρονισμό», αυτές που προβάλλονται συχνά και κατά προτεραιότητα στα ΜΜΕ επηρεάζοντας ευρύτερες κοινωνικές ομάδες, θα διαπιστώσει ένα φαινόμενο πολύ αρνητικό και ανησυχητικό. Την κραυγαλέα «πατριωτική» ρητορεία για το ελληνικό μεγαλείο, που κινδυνεύει από την κάθε ανανεωτική ιδέα, την ευρωπαϊκή επίδραση ή τις θεσμικές αλλαγές. Πρόκειται για απρόσμενη στις συγκυρίες και μοναδική οπισθοδρόμηση στο πεδίο των ιδεών.

#Οι προοδευτικοί για την εποχή τους εκπρόσωποι της γενιάς του 1880 (κοντά ενάμιση αιώνα νωρίτερα) και του 1930 (κοντά αιώνα) ήταν «πιο μπροστά» από το σημείο που είμαστε σήμερα. Ετσι, αντί να τους μελετάμε με θαυμασμό αλλά και με την κριτική απόσταση που μας παρέχουν οι τελείως νέες ιδέες και αξίες, με τις γιγάντιες αλλαγές που έχουν μεσολαβήσει, βρισκόμαστε σε σημείο να ευχόμαστε να κυριαρχούσαν στην κοινωνία σήμερα τουλάχιστον οι δικές τους, εκείνων των τόσο μακρινών εποχών, προοδευτικές ιδεολογικές κατακτήσεις.

#Από το 1880, οι εκπρόσωποι της εποχής αντιμάχονται τον στείρο «εφησυχασμό» στις δάφνες της αρχαιότητας, μάχονται να διαμορφώσουν τη σύγχρονη ελληνική κουλτούρα, εκμοντερνίζοντάς τη με στόχο μια κοινωνία ευρωπαϊκή στην τέχνη, την επιστήμη, τη δημοκρατία, την οικονομία και την πολιτική. Οι δημοτικιστές ονειρεύονται την αναβάθμιση της εκπαίδευσης με την ομιλούμενη γλώσσα και επιδιώκουν, μέσα από τον εκσυγχρονισμό και την προτεραιότητα στο παρόν, να γίνουν, όπως γράφει ο Ψυχάρης στο Ταξίδι μου, οι ίδιοι άξιοι «πρόγονοι» των μελλοντικών Ελλήνων.

#Η παράδοση είναι και στον μεσοπόλεμο μέγιστης σημασίας, με την ίδια όμως μεγάλη μάχη για την πλήρη ανανέωση. Ανακαλύπτεται η ελληνική λαϊκή αρχιτεκτονική (Δημήτρης Πικιώνης), η λαογραφική παράδοση (Αγγελική Χατζημιχάλη), η ιστορία των κοινοτικών θεσμών (Κώστας Καραβίδας), ενώ οι ποιητές αποδίδουν διαχρονικό μεγαλείο στον χώρο και το τοπίο της Ελλάδας και διαμορφώνουν την αφήγηση μιας «προαιώνιας παράδοσης» αλλά με όρους «αδιάκοπης ανανέωσης» (Γιώργος Σεφέρης). Είναι ανησυχητική προοπτική να ακούγονται αυτά ιδέες τόσο ριζοσπαστικές ώστε να απαιτούν σήμερα αγώνες ιδεολογικούς.