Ενα εξαίσιο πτώµα

Στην Ελλάδα µόλις τώρα, χάρις στην Κατερίνα Ευαγγελάτου, ανακαλύπτουµε έναν πρόγονο του σαιξπηρικού πρώιµου µακάβριου δραµατολογίου
Το ευρωπαϊκό θέατρο που, όπως τεκµηριώνουν οι ιστορικοί του, δειλά δειλά γεννιέται (ή ξαναγεννιέται) τον 9ο µ.Χ. αιώνα αλλά κυρίως, όπως θα µπορούσαµε σήµερα να το αποδεχτούµε, µετά τον 13ο αιώνα οφείλει τις ρίζες του στο ρωµαϊκό θέατρο και όσον αφορά την τραγωδία στον Σενέκα. Και ο Σενέκας, όπως και οι κωµικοί ρωµαίοι ποιητές, ο Πλαύτος και ο Τερέντιος υπήρξαν έξοχα και ιδιοφυή απορροφητικά σφουγγάρια, φίλτρα και διυλιστήρια του Ευριπίδη ο πρώτος και του Μενάνδρου ο δεύτερος. Ας µείνουµε όµως προς το παρόν στην επίδραση του Σενέκα. Αυτός ο πολυσήµαντος ποιητής, φιλόσοφος και ρήτορας, ως δραµατουργός δανείστηκε, όπως και οι κωµικοί του καιρού του, τους ελληνικούς µύθους και έγραψε αναγνωστικές τραγωδίες γεµάτες µε άγρια ποίηση, φρικτές και αποτρόπαιες πράξεις, µαγεία, µαγγανεία, λαγνεία και ποταµούς αιµάτων.

Εγραφα πριν από περίπου τριάντα χρόνια, όταν ο Σπύρος Ευαγγελάτος σκηνοθέτησε πρώτος αυτός τη «Μήδεια» του Σενέκα µε το ΚΘΒΕ και τη Βαλάκου στον κεντρικό ρόλο, σχετικά µε τη διαφορά ανάµεσα στο αρχαίο ελληνικό και το ρωµαϊκό δράµα. «Η καταφυγή των ρωµαίων ποιητών στα ελληνικά θέµατα βοηθάει, στη σύγκριση, αγκαλά και αυτή η κοινότητα των θεµάτων πολλές φορές αποπροσανατολίζει την έρευνα και θεµελιώνει την πρόχειρη θεωρία για δουλική µίµηση των ελληνικών προτύπων. Το µόνο κοινό ανάµεσα στη «Μήδεια» του Ευριπίδη και στη «Μήδεια» του Σενέκα είναι το θέµα. Οι διαφορές δεν είναι µόνο στην οπτική γωνία από την οποία εξετάζεται το θέµα, ούτε από τη διάσταση που διαπιστώνεται ανάµεσα στα ήθη των ίδιων των προσώπων ούτε, βέβαια, στη γραφή. Διαφορετική δεν είναι µόνο η ιδεολογία των ποιητών ή των ηρώων ως φορέων της ιδεολογίας τους. Η διαφορά είναι ριζική. Είναι διαφορά ουσίας. Και πρώτα είναι η ουσία του τραγικού. Οι πολιτισµοί διαστέλλονται µεταξύ τους από το νόηµα που ο καθένας δίνει στο τραγικό. Στον Ελληνα το τραγικό είναι υπαρξιακό πρόβληµα, στον Ρωµαίο ρητορικό σχήµα. Στην Ελλάδα η τραγωδία ξεπηδάει από την κρίση του Μύθου, στη Ρώµη από την κρίση της Γνώσης.

Ο Ιάσονας του Ευριπίδη πεθαίνοντας µαθαίνει ο Ιάσονας του Σενέκα εκλογικεύει το πάθηµα:

δεν υπάρχουν θεοί. Ο δρόµος προς την «Επιστήµη» και τη φρίκη έχει αρχίσει. Η ουσία της τραγικότητας στους Ελληνες: η αλαζονεία ως αδυναµία. Στους Ρωµαίους: η αλαζονεία της δύναµης». Οταν όµως υπολογίσει κανείς πως ανάµεσα στον Σενέκα και στη µεγάλη ακµή του θεάτρου στην ελισαβετιανή Αγγλία και στην Ισπανία έχει µεσολαβήσει ο Μεσαίωνας, η κάθοδος των βαρβάρων, οι σκοτεινοί αιώνες, όπως ονοµάστηκαν, οι σφαγές, οι εξανδραποδισµοί, οι ερηµώσεις από την πανούκλα και τη χολέρα, οι διαδοχές των δυναστειών µε µοναδική µέθοδο τις δολοπλοκίες, τις δολοφονίες, τις τυφλώσεις, τους βιασµούς και τις αυτοχειρίες, µπορεί να αντιληφθεί γιατί η δραµατική ύλη στις τρεις ευρωπαϊκές χώρες που επανανακάλυψαν το θέατρο µέσα από τη φόρµα του Σενέκα, η Ισπανία, η Ιταλία και η Αγγλία, είναι ύλη αιµάσσουσα, φρικτή, µακάβρια, βίαιη, ανελέητη. Το γαλλικό θέατρο, λίγο χρονικά νεώτερο, δεν έχει να επιδείξει τόση ζοφερή εικόνα. Είναι εντυπωσιακό που στην Ελλάδα µόλις τώρα, χάρις στην Κατερίνα Ευαγγελάτου, ανακαλύπτουµε έναν πρόγονο του σαιξπηρικού πρώιµου µακάβριου δραµατολογίου. Ο Τόµας Κιντ µε την «Ισπανική τραγωδία» που προσφυώς βαφτίστηκε στην ελληνική παράσταση «Εκδίκηση», χωρίς να είναι ο µόνος, είναι όµως ο αντιπροσωπευτικότερος µεταστοιχειωτής της παράδοσης του Σενέκα στο αγγλικό θέατρο. Δικαίως οι ερευνητές ανακαλύπτουν όχι απλώς συγγένειες ατµόσφαιρας µε τα πρώτα έργα του Σαίξπηρ αλλά και ολόκληρα µοτίβα, ευρήµατα και βέβαια χειµαρρώδη ρητορική ενός πρώιµου ροµαντισµού. Ο Κιντ, ένας από τους ευάριθµους που έγραψαν πριν από τον Σαίξπηρ «Αµλετ», απηχείται στον «Τίτο Ανδρόνικο», στον «Ιούλιο Καίσαρα», αλλά και στις τραγωδίες του Γουέµπστερ («Η δούκισσα του Μάλφι») και τους «Αλλοπαρµένους» που µας γνώρισε παλιότερα ο Γιώργος Σεβαστίκογλου. Εργα άγριας εκδίκησης, ανθρωποφαγίας, διαµελισµών, απαγχονισµών, βιασµών, παλατιανής συνωµοσίας και φιληδονίας, ασέλγειας και αβυσσαλέων παθών.

Θα ήταν παράξενο αν η ταλαντούχα Κατερίνα Ευαγγελάτου δεν είχε επηρεαστεί από την πλούσια ενασχόληση του πατέρα της µε αυτό το δραµατικό ιδίωµα. Ο Σπύρος Ευαγγελάτος έχει σκηνοθετήσει «Ιούλιο Καίσαρα», «Τίτο Ανδρόνικο», «Δούκισσα του Μάλφι», τις «Μάχες του Κοξίνγκα» του Ιάπωνα «Σαίξπηρ» Μονζεαµόν αλλά και την «Ερωφίλη», την «Ευγένα» και έχει εµβριθώς ενασχο ληθεί µε προβλήµατα ύφους, χρονολογίας µε το κρητικό ή κεφαλονίτικο έργο φρίκης «Ζήνων» αλλά βέβαια και µε τον µακάβριο «Θυέστη» του Κατσαΐτη. Θα µπορούσα µάλιστα να ευχηθώ, τώρα που η Ευαγγελάτου βρήκε µια θαυµάσια και πρόσφορη φόρµα για την «Εκδίκηση», προσεχώς να συµπληρώσει την πινακοθήκη του πατέρα της ανεβάζοντας µε τη δική της προσωπική µατιά τον «Ζήνωνα», έργο που αντλεί το µακελειό του από τα βυζαντινά παρασκήνια του ιερού Παλατίου! Σε µια εποχή σαν αυτή που βιώνουµε, όπου το τραγικό και το µακάβριο έχει στοιχειώσει την ιστορία και διαβρώνει την καθηµερινότητά µας, έργα σαν την «Ισπανική τραγωδία – Εκδίκηση» του Κιντ γίνονται της µόδας, αφού η τέχνη κάθε εποχή γίνεται ο καθρέφτης που µέσα του η κοινωνία βλέπει το πρόσωπό της, άλλοτε αποτρόπαιο και άλλοτε κατακρεουργηµένο.

Για να ανέβουν σήµερα αυτά τα έργα στη σκηνή επιβάλλεται να ευρεθεί µια φόρµα που να τα κάνει αισθητικά ανεκτικά. Και η Ευαγγελάτου τη βρήκε. Καταφεύγοντας στη µεγάλη παράδοση της θεατρικής ιστορίας είδε τη σκηνή ως θέατρο της ιστορίας και την ιστορία ως εφιάλτη σ’ ένα υπερφυσικό τσίρκο, όπου τα ιστορικά πρόσωπα, οι βασιλείς και οι παρατρεχάµενοι της ιστορίας είναι στρεβλοί, κλόουν, σαλτιµπάγκοι και θίασος σκιών.

Αν τα µακάβρια αυτά υλικά, οι φόνοι, οι αγχόνες, οι βιασµοί, οι προδοσίες, οι παγίδες, τα πισώπλατα µαχαιρώµατα, δεν ενταχθούν µέσα σ’ ένα υπερρεαλιστικό παιχνίδι, ανάµεσα στο παραµύθι, τον εφιάλτη και τη φαντασίωση ακόµη και µε ρυθµούς ιλαρούς, σαν τραγικό αστείο, σαν µαύρο χιούµορ, τα κείµενα αυτά δεν λειτουργούν αισθητικά. Οι υπερρεαλιστές είχαν κάποτε ποντάρει πάνω στο αισθητικό υβρίδιο «το υπέροχο πτώµα», «το εξαίσιο, θαυµάσιο σκέλεθρο» και ο Νταλί το είχε αυτό αισθητοποιήσει µε τις αριστουργηµατικές «ζωντανές νεκρές φύσεις του» και µαζί µε τον Μπονιουέλ στον εξαίσιο «Ανδαλουσιανό σκύλο».

Το µόνο κοινό ανάµεσα στη «Μήδεια» του Ευριπίδη και στη «Μήδεια» του Σενέκα είναι το θέµα

Τοιχογραφία ιλαρή και φρικώδη

Η Κατερίνα Ευαγγελάτου έρχεται µε φρέσκιες ιδέες και εικόνες πατώντας στο στέρεο αισθητικά έδαφος που δηµιούργησε ο Σπύρος Ευαγγελάτος µε την «Ιφιγένεια εν Ληξουρίω» και την αισχυλική «Ψυχοστασία». Με έξι άνδρες ηθοποιούς και µία γυναίκα να παίζουν τους δεκάδες ρόλους του Κιντ, η Ευαγγελάτου έφτιαξε µια φαντασίωση του ιστορικού κακού µε µια αφέλεια που σε οδηγεί απευθείας στη γνωστή σκληρότητα των παιδιών, όταν βασανίζουν ζώα και απολαµβάνουν την καταστροφή που προκάλεσαν.

Η µετάφραση της ίδιας και της Κατερίνας Τσαµαδιά, η δραµατουργική της επεξεργασία σε σενάριο σκηνικής δράσης, τα παζλ των σκηνικών τελάρων και των κάδρων που ζουµάριζαν σε πρόσωπα ή λεπτοµέρειες, τα κοστούµια των Αλεξ. Μπουσουλέγκα και Ράνιας Υφαντίδου, η πάντα λειτουργικά δραµατική µουσική εµβάθυνση του Γασπαράτου και οι σοφοί φωτισµοί του Σάκη Μπιρµπίλη έδωσαν τον χωρόχρονο στην Ευαγγελάτου για να διευθύνει µε συγκοπτόµενους ρυθµούς την ηχητική και την οπτική της παρτιτούρα. Δεν θα ήθελα να ξεχωρίσω κανέναν από τους επτά ηθοποιούς, αλλά το βάρος των ρόλων που υποδύονται µε υποχρεώνει να αναφερθώ πρώτα στον Νικόλα Παπαγιάννη και στον Σωτήρη Τσακοµίδη. Αλλά και ο Κ. Γιαννακόπουλος, η Σεραφίτα Γρηγοριάδου, ο Κ. Καλλιβρετάκης, ο Λ. Πολυχρόνης και ο Βαγ. Ψωµάς δηµιούργησαν µια τοιχογραφία ιλαρή και φρικώδη, λες και ξεπήδησαν από τον πρόναο βυζαντινού ναού µε εικόνες της Κόλασης.