Απενοχοποιηθείτε μέχρι τελικής (εκ) πτώσεως!

Διαβάζοντας τον τελευταίο καιρό στον Τύπο, κυρίως τον ξένο, οικονομικά ρεπορτάζ και παλεύοντας κάθε τόσο με τη σχετική αδαημοσύνη μου σ΄ αυτό το πεδίο, έμαθα μεταξύ άλλων το εξής: οι λεγόμενοι κερδοσκόποι, που δεν είναι μόνο περιώνυμοι αλιτήριοι τύπου Σόρος ή Πώλσον ούτε μόνο τα hedge funds αλλά και κανονικότατες τράπεζες, ασφαλιστικές εταιρίες, συνταξιοδοτικά ταμεία, βασίζουν τους υπολογισμούς τους σε πολύ περισσότερα δεδομένα απ΄ ό, τι το χρέος και τα ελλείμματα μιας χώρας. Τροφοδοτούν τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές τους με πλήθος στοιχεία για το εμπορικό ισοζύγιο, τη δομή της οικονομίας, τον χαρακτήρα της δημόσιας εκπαίδευσης, το δημογραφικό προφίλ, τη διάρθρωση του εργατικού δυναμικού, τη γεωπολιτική ισχύ της χώρας, το πολιτικό σύστημά της κι ένα σωρό άλλα, που δεν τα βάζει ο νους μας. Η επεξεργασία όλων αυτών καταλήγει σε δείκτες που τους λένε ποιες χώρες είναι πιο ευάλωτες μεσο-μακροπρόθεσμα , ώστε να τους συμφέρει να στοιχηματίσουν στη χρεοκοπία αυτών των χωρών ή απλώς να μην επενδύουν στα ομόλογά τους. Αυτό σημαίνει ότι οι αναλύσεις που εμφανίζουν την Ελλάδα ως μία από τις πολλές εστίες κρίσης του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος και τίποτα περισσότερο παραγνωρίζουν καίριες ελληνικές ιδιαιτερότητες, οι οποίες κάνουν τη δική μας θέση πολύ πιο δυσοίωνη σε σύγκριση με άλλες χώρες που έχουν υψηλό χρέος και έλλειμμα. Πέρσι νομίζαμε πως η Ελλάδα δοκιμάστηκε από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση πολύ λιγότερο από άλλα κράτη επειδή είχε πιο αδύναμη και καθυστερημένη οικονομία. Τώρα βλέπουμε ότι δοκιμάζεται πολύ περισσότερο ακριβώς επειδή έχει τέτοια οικονομία. Αλλά τι είναι η οικονομία; Δεν είναι τάχα η συνισταμένη των κοινωνικών, πολιτικών και πολιτισμικών δυνάμεων που δρουν σε μια χώρα;

΄Οσοι από εμάς έχουμε ζήσει έστω για λίγο σε ξένες χώρες, ακόμα και από αυτές που απειλούνται ή και πλήττονται ήδη από την κρίση, μπορούμε ίσως να εκτιμήσουμε καλύτερα πόσο αντιπαραγωγική ήταν όχι μόνον η οικονομία μας αλλά ολόκληρη η κουλτούρα μας των τελευταίων δεκαετιών. Η Φινλανδία για παράδειγμα, που συμβαίνει να γνωρίζω καλά, έπαθε αληθινό οικονομικό σοκ μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής ΄Ενωσης, που απορροφούσε το ένα πέμπτο των εξαγωγών της (ήταν σαν να έχανε ξαφνικά η Ελλάδα όλο τον τουρισμό της). Μπορούσες όμως να προ βλέψεις ότι θ΄ ανέκαμπτε γρήγορα και θα έφτανε εκεί όπου βρίσκεται σήμερα, αν ήξερες πόσο θαυμαστό εκπαιδευτικό σύστημα, πόσο δημιουργικό ερευνητικό τομέα, πόσο υγιή και δραστήρια επιχειρηματική τάξη, πόσο αποτελεσματικό κράτος και πόσο φίλεργο λαό είχε.

Εμείς εδώ απαξιώσαμε- για πρώτη φορά στην Ιστορία μας!- την εργασία, την επιχειρηματικότητα, τη δημιουργικότητα και αποθεώσαμε τον παρασιτισμό και τη ραστώνη. Ο μόχθος και η κοινωνική προσφορά έπαψαν να είναι σημεία τιμητικού αυτοπροσδιορισμού των εργαζομένων και τη θέση τους πήρε η σχόλη. Πριν από δέκα- είκοσι χρόνια κυκλοφορούσε συνδικαλιστική εφημερίδα που λεγόταν «Το ρεπό» και σήμερα υπάρχει στο διαδίκτυο μπλογκ εμποροϋπαλλήλων με το ίδιο όνομα. Είναι τέτοια η σημειολογία αυτού του τίτλου που θα νόμιζε κανείς πως τον υπέβαλε στους συνδικαλιστές ένας πανούργος εχθρός τους για να τους εκθέσει.

Καταναλώναμε όλο και περισσότερα πράγματα που δεν παρήγαμε- και το χειρότερο: τα καταναλώναμε άσχετα με την όποια χρηστική αξία τους (για να μη μιλήσουμε για την αισθητική αξία τους), απλώς σαν μπιχλιμπίδια, σαν μέσα επίδειξης και τόνωσης ενός αδηφάγου, τερατοειδούς εγώ. Την ίδια εποχή που το περιοδικό Κλικ γινόταν πρωταπόστολος της λάιφ στάιλ μαγκιάς και «πώρωσης», η χαρισματική Μαλβίνα Κάραλη μάς φώναζε από τη μικρή οθόνη «απενοχοποιηθείτε!». Από τι ν΄ απενοχοποιηθούμε; Τόσο πολλές ενοχές κουβαλούσαμε από την Ελλάδα της στέρησης, της σκληρής δουλειάς, της ολιγάρκειας και των κάποιων ηθικών φραγμών; Μα ναι! Αυτούς ακριβώς τους φραγμούς μάς καλούσε να γκρεμίσουμε η Μαλβίνα, για να δοθούμε ψυχή τε και σώματι σε μια πιο ραφινάτη εκδοχή του επιθετικού ευδαιμονισμού που προωθούσε το Κλικ, δανεική και αυτή όπως το άλλο μότο της Μαλβίνας, εκείνο το «δεν θέλω αλήθεια, μαγεία θέλω». Αλλά έρχεται κάποια στιγμή που η αλήθεια παίρνει εκδίκηση από τη μαγεία.

Είναι άδικες οι εισοδηματικές περικοπές που επέβαλε το ΔΝΤ; Ούτε συζήτηση, το ομολογούν άλλωστε όχι μόνον οι διεκπεραιωτές αλλά και οι εμπνευστές τους. Είναι αμφίβολη η αποτελεσματικότητά τους; Το λιγότερο που μπορούμε να πούμε. Είναι αλήθεια ότι το ΔΝΤ δεν ενδιαφέρεται τόσο να σώσει την Ελλάδα όσο τις τράπεζες, που είναι πλημμυρισμένες μ΄ ελληνικά κρατικά ομόλογα; Αλήθεια είναι. Γι΄ αυτό πήρα μέρος κι εγώ στην πελώρια διαδήλωση της 5ης Μαΐου. Αναρωτιέμαι όμως: αν αναστέλλονταν αμέσως όλα, μα όλα τα μέτρα της κυβέρνησης, οι (δίκαια) οργισμένοι διαδηλωτές θα εξακολουθούσαν άραγε να διεκδικούν το ίδιο επιτακτικά την αλλαγή της ρότας που μας οδήγησε εδώ, θ΄ άρχιζαν άραγε να ξηλώνουν οι ίδιοι την κουλτούρα της σπατάλης, των παράλογων προνομίων και της λούφας, μαζί με το πολιτικό σύστημα που την καλλιεργεί, ή θα γύριζαν στα σπίτια τους ευχαριστημένοι, εφησυχασμένοι, βέβαιοι ότι μπορούμε να συνεχίσουμε όπως ώς τώρα; Φοβάμαι πως η απάντηση είναι απογοητευτική. Την υποδεικνύουν τα συνθήματα που δεν ακούστηκαν.

Ένα ενδεικτικό παράδειγμα. Για καμία άλλη δέσμη μέτρων δεν γίνεται τόση φασαρία όσο γι΄ αυτή που αφορά το Ασφαλιστικό, κι ας υπάρχουν άλλες πολύ πιο επαχθείς και άδικες. Η γυναίκα μου είναι από τη χώρα που θεωρούμε πρότυπο, τη Δανία, και απορεί. Σχεδόν όλες οι καινούργιες ρυθμίσεις ισχύουν στην πατρίδα της εδώ και δεκαετίες και θεωρούνται αυτονόητες.

Δεν είναι άραγε χαρακτηριστικό ότι ο περισσότερος θόρυβος γίνεται για κάτι που θίγει την πρόωρη και καλοπληρωμένη απόσυρση από την εργασία; Δεν δείχνει μήπως αυτό ότι η νοοτροπία που βάφτισε «Ρεπό» το όργανο έκφρασης των συνδικαλιστών ζει και βασιλεύει ακόμα στην κοινωνία μας;

Θα μπορούσαμε άραγε να κάνουμε με δική μας πρωτοβουλία τις ριζικές αλλαγές στη δημόσια διοίκηση που μας επιβάλλει το ΔΝΤ, χωρίς να πάρουμε τα άλλα, τα «άκρως επώδυνα» μέτρα του κ. Στρως-Καν; Αν μπορούσαμε, δηλαδή αν θέλαμε, θα το είχαμε κάνει προ πολλού και δεν θα είχαμε φτάσει εκεί που φτάσαμε. Ανέκαθεν η Ελλάδα προχωρούσε σε βαθιές τομές μόνον έπειτα από καταστροφές και σπρωγμένη από εξωγενείς πιέσεις. Χρειάστηκε η ταπεινωτική ήττα του 1897 για να εκσυγχρονιστούν το κράτος και ο στρατός. Χρειάστηκε η τραγωδία της Μικρασίας και των 1,5 εκατομμύριο προσφύγων για να σαρωθεί ο τσιφλικαδισμός. Χρειάστηκε η χούντα για ν΄ απαλλαγούμε από το καρκίνωμα της μοναρχίας. Χρειάστηκαν το αιματοκύλισμα και η διχοτόμηση της Κύπρου για ν΄ απαλλαγούμε από τη γάγγραινα της χούντας. Χρειάστηκαν οι εντολές της ΔΟΕ και η δημοσιονομική θεομηνία των Ολυμπιακών Αγώνων για ν΄ αποκτήσει η Αθήνα επιτέλους μετρό και σύγχρονο αεροδρόμιο, για την αναγκαιότητα των οποίων οι πολιτικοί μας έριζαν ατελεύτητα δεκαετίες ολόκληρες.

Ετσι γίνεται, όταν ένα σύστημα δεν θέλει να ζυμώσει και γι΄ αυτό κοσκινίζει συνεχώς, ώσπου να σκουληκιάσει το αλεύρι.

Η κρίση μας δεν είναι οικονομική, ούτε καν πολιτική κατά βάθος, αλλά πολιτισμική. Αυτό ισχύει, τηρουμένων των αναλογιών, για τις περισσότερες κοινωνίες του σύγχρονου καπιταλισμού. Αλλά εμείς, που δεν γνωρίσαμε ποτέ έναν σοβαρό, παραγωγικό καπιταλισμό, καλούμαστε τώρα να πολεμήσουμε το φοβερό υβρίδιο που γέννησε η διασταύρωση του ύστερου, αντιπαραγωγικού καπιταλισμού των διεθνών χρηματιστηρίων με τη δική μας παρασιτική, ψευτοκαπιταλιστική, ψευτοαστική κουλτούρα.

Η συγχωρεμένη η Μαλβίνα θα είχε σήμερα πραγματικό λόγο να μιλάει για απενοχοποίηση. Γιατί οι ενοχές υπάρχουν πλέον. Αλλά η υπέρβασή τους προϋποθέτει αναγνώριση και σύντονη προσπάθεια επανόρθωσης, όχι καθησυχαστικές γητειές και νανουρίσματα στην κούνια της «μαγείας».