«Μύτη» με animation… προϊστορικό

Ο νοτιοαφρικανός καλλιτέχνης ανήκει στη μυστική ελίτ του παγκόσμιου animation. Το Φεστιβάλ Αθηνών τον συστήνει εκ νέου στο ελληνικό κοινό με μια 15λεπτη βιντεοεγκατάσταση
Στην ταινία του Ανρί Ζορζ Κλουζό «Το μυστήριο Πικάσο» ο σκηνοθέτης παρακολουθεί την ακόρεστη έμπνευση του ζωγράφου καθώς μεταμορφώνει τον λευκό καμβά σε έργο τέχνης. Γραμμές έρχονται και φεύγουν, σχήματα μετατρέπονται σε πρόσωπα, η μία εικόνα διαδέχεται την άλλη. Μόνο το περίγραμμα του πίνακα μένει σταθερό όση ώρα το μοντάζ του Κλουζό αποτυπώνει την πρόοδο των σκίτσων. Από μια λοξή οπτική γωνία, το φιλμ είναι ένα animation σε πρωτόγονη μορφή.

Ο Πικάσο- μαζί με τον Γκόγια- όπως είναι καταγεγραμμένο έχει επηρεάσει τον Νοτιοαφρικανό Ουίλιαμ Κέντριτζ, το όνομα του οποίου αναγνωρίστηκε από το σινάφι της παγκόσμιας τέχνης στα μέσα του 1990. Σχέδια με κάρβουνο, βίντεο και ηχητικές εγκαταστάσεις, θεατρικοί μονόλογοι, πόστερακόμη και η όπεραανήκουν στο διαχρονικό του οπλοστάσιο. Οι γραμμές από κάρβουνο είναι η δική του μανιέρα για να σχολιάσει το πρόσφατο παρελθόν ενός καθεστώτος που κυνήγησε τους μισούς πολίτες του και βύθισε στην ιστορική ενοχή τους άλλους μισούς. Ο ίδιος ονομάζει την τεχνική του «animation της εποχής των σπηλαίων» και κρατάει σαφείς αποστάσεις από τη στρατευμένη τέχνη. «Δεν ξεκινάω με κάποιο κοινωνικό μήνυμα. Ξεκινάω με εικόνες που μ΄ ενδιαφέρουν ή με προκαλούν», εξομολογήθηκε πρόσφατα στο περιοδικό «Νew Υorker». Ζωγραφίζει σκίτσα, τα φιλμάρει, το πλαίσιο τρεμοπαίζει, το περίγραμμα χάνεται. Κάθε νέα προσθήκη- στο ίδιο ταμπλό- φιλμάρεται εκ νέου με τον τρόπο του stop motion. Κι έτσι, αυτό που ξεκινάει ως όραμα του καλλιτέχνη καταλήγει εφιάλτης με τη μανιέρα του γερμανικού εξπρεσιονισμού. Δεν είναι, ωστόσο, η τεχνική επεξεργασία που καθιστά τις εικόνες του Κέντριτζ εμβληματικές. Είναι η καταγωγή τους: «Νομίζω ότι ποτέ δεν κατάφερα να ξεφύγω από το Γιοχάνεσμπουργκ. Τα τέσσερα σπίτια στα οποία έμεινα, το σχολείο, το στούντιο είναι όλα εδώ. Τελικά όλο μου το έργο ξεκινάει και καταλήγει σ΄ αυτήν την απελπισμένη πόλη».

Ο Κέντριτζ είναι ένα από τα λίγα ονόματα που ξεχωρίζουν στις εικαστικές τέχνες της γενέτειράς του, σε αντίθεση με τους κατοχυρωμένους εκπροσώπους του λογοτεχνικού πριγκιπάτου, όπως ο Κούτσι, η Ντόρις Λέσινγκ και ο Αντρέ Μπρινκ. Γεννημένος στο Γιοχάνεσμπουργκ το 1955- ένας λευκός με γονείς εβραϊκής καταγωγής και αντικαθεστωτικούςπροσπάθησε να αποκτήσει τη δική του περπατησιά αρχίζοντας από την ηθοποιΐα και τη σκηνοθεσία (1975- 1991). Το σχέδιο και το animation-αυτά, δηλαδή, που ήξερε να κάνει καλύτερα απ΄ οτιδήποτε άλλο- τον κέρδισαν οριστικά το 1986. Ηταν τα «μολυβένια χρόνια» του απαρτχάιντ, όταν η κυβέρνηση απαντούσε με συλλήψεις και αστυνομική βία στην εσωτερική αμφισβήτηση. Ο Κέντριτζ είχε ανάγκη από ήρωες. Τους βρήκε δημιουργώντας τα «Εννέα σχέδια για προστασία». Δύο από τις κεντρικές φιγούρες του περιφέρονται στον χώρο- άλλοτε ένα δωμάτιο και άλλοτε το αστικό περιβάλλον- σαν alter ego ενός ενοχικού καλλιτέχνη.

Ο βιομήχανος Σόχο Εκστάιν κοιτάζεται νωχελικά στον καθρέφτη, ανοίγει ένα παράθυρο στην πόλη, δεν κλαίει ποτέ, αλλά οι στάλες που πέφτουν από το μαντίλι του γεμίζουν το δωμάτιο με το γαλάζιο του νερού. Ο Φέλιξ Τετλμπάουμ, ένας ευαίσθητος ποιητής και αμετανόητος ονειροπόλος, είναι εντελώς γυμνός. Ανάμεσά τους πηγαινοέρχεται μία μόνο γυναικεία μορφή, η σύζυγος του κ. Εκστάιν.

Το 2004 ήταν επίσης μια παραγωγική χρονιά: στα «Εφτά σπαράγματα για τον Ζορζ Μελιές», το «Ταξίδι στο φεγγάρι» και την «Ημέρα με τη νύχτα» κινηματογραφεί τον εαυτό του στο στούντιο την ώρα της δουλειάς.

Αφήνοντας στην άκρη το πολιτικό σχόλιο θυμάται τους μεγάλους της τέχνης και τη σχέση του καλλιτέχνη με τη δημιουργικότητα. Τα 9 φιλμ μικρού μήκους είναι οι δικές του «Μενίνες»- κι εκείνος, σαν άλλος Βελάσκεθ, στέκει όρθιος μέσα στη βιντεοεγκατάστασή του.

ΙΝFΟ

Η εγκατάσταση με 8 βιντεοπροβολές «Ι am not me, the horse is not mine» παρουσιάζεται στην Αποθήκη της Πειραιώς 260, 1-15 Ιουνίου, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών.

Ο Γκόγκολ συναντά τον Κάφκα

Η τελευταία έξοδος στη σκηνή είναι ο θεατρικός μονόλογος «Ι am not me, the horse is not mine», που παρουσιάστηκε τον Φεβρουάριο στη Νέα Υόρκη. Το ιστορικό φόντο είναι η τσαρική Ρωσία και ήρωας ο Κοβάλεφ, ένας κακόμοιρος γραφειοκράτης που ξυπνάει ένα πρωί χωρίς τη… μύτη του. Από την επόμενη στιγμή αρχίζει μια απεγνωσμένη προσπάθεια να την ανακαλύψει στους δρόμους της Αγίας Πετρούπολης. Φτάνει μέχρι το σημείο να την κατασκοπεύσει ντυμένος με τη στολή ενός ανωτέρου του. Ο θεατής βλέπει Γκόγκολ στη σκηνή, αλλά ανακαλεί προφανώς τη «Μεταμόρφωση» του Κάφκα.

Ο Κέντριτζ ποτέ δεν έκρυψε ότι έχει ανάγκη τις πρώτες ύλες του παραλόγου για να περιγράψει τη σύγχρονη ιστορία της Ν. Αφρικής. Χωρίς διδακτισμό ανατρέχει στην περίοδο της σταλινικής λογοκρισίας και τους περιορισμούς στην ελευθερία της έκφρασης. Τον περασμένο Φεβρουάριο οι επισκέπτες του νεοϋορκέζικου Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης έμειναν εκστατικοί όση ώρα διάβαζε αποσπάσματα από τη μαρτυρία του Μπουχάριν το 1937 μπροστά στην Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος. Η επίκληση της κοινής λογικής από τον μαρξιστή θεωρητικό ακουγόταν σαν ιστορικό ανέκδοτο την ώρα που τα φώτα έπεφταν, ο Κέντριτζ έπαιρνε τα μάτια του απ΄ τους θεατές και η σκηνή έμενε άδεια.

Από μια ειρωνεία της τύχης, ο Ουίλιαμ Κέντριτζ «επισκέπτεται» την Ελλάδα τη χρονιά κατά την οποία η γενέτειρά του διοργανώνει το Μουντιάλ της εθνικής αυτοπεποίθησης. Εξι χρόνια μετά το γκρεμισμένο όραμα των ελληνικών Ολυμπιακών- που τώρα πια μοιάζουν με το γαλάζιο του νερού μέσα σε μολυβιές από κάρβουνο.