Πάντα με τη μεριά της ζωής

Μονμάρτρη, αρχές του ΄60. Στην ταβέρνα «Ζορμπάς ο Ελληνας», ένας μακρυμάλλης νεαρός ντυμένος τσολιάς χορεύει μαζί με άλλους, για να έρθουν στο κέφι οι γάλλοι πελάτες. Το όνομά του, Νίκος Παναγιωτόπουλος. Κοντά του ένας πιο κοντός και βλοσυρός, που «φαίνεται ότι από τότε είχε το χάρισμα να πείθει όλο τον κόσμο για το ταλέντο του», τραγουδάει Χατζιδάκι. Είναι ο Θόδωρος Αγγελόπουλος. Μαζί θα πάνε το πρωί στη Σορβόννη να παρακολουθήσουν τα μαθήματα φιλμολογίας του Ζορζ Σαντούλ και μετά θα χωθούν στην περίφημη γαλλική Ταινιοθήκη. Μια δεκαετία αργότερα, θα ξεχωρίσουν ανάμεσα στους κορυφαίους σκηνοθέτες του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου (ΝΕΚ) σφραγίζοντας με τις επιτυχίες τους τις δύο κυρίαρχες τάσεις του, την πολιτική και την κοινωνική. Τέτοιες εικόνες θα βρει κανείς δεκάδες στο αυτοβιογραφικό βιβλίο Από το καλάθι των αχρήστων του Νίκου Παναγιωτόπουλου, ο οποίος ανοίγει τις πόρτες της δημιουργικής του κουζίνας (Εκδ. Πατάκη) αποδεικνύοντας ότι στα 68 του ξέρει να τυλίγει τους αναγνώστες, όπως ήξερε από τα 24 του να τυλίγει τους θεατές του.

Σκηνοθέτης από τους πλέον παραγωγικούς, υπέρμαχος του λεγόμενου κινηματογράφου του δημιουργού, κουλτουριάρης αλλά όχι εγκεφαλικός, που κέρδισε τη διεθνή αναγνώριση αλλά γνώρισε και το γιουχάισμα, ο Παναγιωτόπουλος αναπλάθει τις περιπέτειές του ως κινηματογραφιστή με ζηλευτή γλαφυρότητα και οικονομία. Μιλάει για χρόνια αναβρασμού που σε αφυπνίζουν, για ιδέες που σε ωριμάζουν, για προσωπικότητες που σε εμπνέουν, για βιβλία που σε αλλάζουν, για γυναίκες-μούσες όπως η Μαριάννα του, και ξεκλειδώνει μία μία τις ταινίες του, αλλά ταυτόχρονα αναστοχάζεται τις καλλιτεχνικές επιλογές του. Ο αναγνώστης τον παρακολουθεί να συνομιλεί με τα κινήματα και τους μύθους της εποχής του (νουβέλ βαγκ, Αντονιόνι, Μπρεσόν, Μαρκέρ, Μάης του ΄68 κ.ο.κ.), να καβαλάει το κύμα και έπειτα να χαράζει την προσωπική του πορεία: να προτιμά από την Ιστορία τις «ιστοριούλες», όπως λέει, εγκαταλείποντας ταυτόχρονα την προοπτική μιας διεθνούς καριέρας. Η γενιά του κατηγορήθηκε ότι αλληθώριζε προς τη Γαλλία, ο Παναγιωτόπουλος όμως επιμένει στη σημασία των πνευματικών και πολιτικών ζυμώσεων που έβγαζαν την Ελλάδα από την εσωστρέφειά της. Σε αυτό το πλαίσιο αναδείχθηκε, μαζί με τους Λιαρόπουλο, Αγγελόπουλο, Μαρκετάκη, Νικολαΐδη, Βρεττάκο, Πανουσόπουλο, Φέρρη, Κωνστανταράκο, Νόλλα, Παπαστάθη κ.ά. που ήθελαν, και τελικά κατάφεραν, να εκθρονίσουν τον παλιό εμπορικό κινηματογράφο ώσπου… τους έφαγαν οι διαφορετικές φιλοδοξίες τους. Εκείνο που μένει, παρ΄ όλα αυτά, στον αναγνώστη όταν κλείνει τούτο το βιβλίο δεν είναι ο εκφυλισμός ενός καλλιτεχνικού κινήματος (του ΝΕΚ), αλλά η ζωντάνια ενός καλλιτεχνικού κόσμου που αναζήτησε το στίγμα του και νοιάστηκε περισσότερο για το πώς θα εκφραστεί, παρά για το πώς θα πλουτίσει.

«Υπάρχουν καλλιτέχνες που ξέρουν περισσότερα απ΄ όσα μπορούν να κάνουν, άλλοι που κάνουν περισσότερα απ΄ όσα ξέρουν, κι άλλοι, σαν εμένα, που κάνουν λιγότερα απ΄ όσα μπορούν. Ημουνα πάντα με τη μεριά της ζωής». Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος γνωρίζει ότι οι κινηματογραφικοί ήρωες είναι πιο ερεθιστικοί όταν είναι ατελείς παρά τέλειοι, οπότε σκηνοθετεί τον εαυτό του στο βιβλίο του ξεγυμνώνοντάς τον τόσο όσο χρειάζεται για να αναδείξει τη γοητεία του. Κόντρα στο πρότυπο της γενιάς του, δεν καμώνεται πως έγινε θυσία για την τέχνη ούτε πως στρατεύτηκε σε ένα αριστερό όραμα, δηλώνει «ανυπόμονος» όπως ο πατέρας του και «αδιάλλακτο πνεύμα αντιλογίας» όπως η μητέρα του, για να τονίσει ότι ζούσε πάντα «σαν μια λαμπάδα αναμμένη και από τις δύο μεριές». Κι όμως, διαβάζοντας αυτή την παραλίγο αυτοβιογραφία του διακρίνει κανείς κάτω από τις γραμμές μια αυθεντική καλλιτεχνική φύση. Εναν σκηνοθέτη λιγότερο ευρωλιγούρη και πολύ πιο σεμνό και γενναιόδωρο από πολλούς της σειράς του (όταν μιλάει, λ.χ., για τους συγγραφείς που τα βιβλία τους τον ενέπνευσαν Κοσερί, Νόλλας, Ραπτόπουλος, Παπαγιώργης, Φάις, Δημητρίου). Εναν σκηνοθέτη που διδάσκει εδώ, τη διαχείριση της αποδοκιμασίας και της εμπορικής αποτυχίας χωρίς κανένα ναρκισσισμό παραγνωρισμένης ιδιοφυΐας. Εναν σκηνοθέτη που ξέρει να υπερασπίζει τα μικρά, αφιλόδοξα (sic) θέματα και αισθάνεται αδύναμος να ερμηνεύσει τον κόσμο. Μόνο να τον δείξει προσπαθεί, αλλά αλλιώς: με όλο του το μυστήριο και από καινούργια κάθε φορά γωνία. Απόδειξη, οι 15 ψαγμένες ταινίες του από τη μικρού μήκους «Κυριακή» που έγινε το διεθνές διαβατήριό του (1965) και τα αμφιλεγόμενα «Χρώματα της ίριδας» (1974) ή τους βραβευμένους στο Λοκάρνο «Τεμπέληδες της εύφορης κοιλάδας», μέχρι το «Ονειρεύομαι τους φίλους μου» που αποδοκιμάστηκε στην Ελλάδα όχι όμως στα ξένα φεστιβάλ, αλλά και το δημοφιλές «Αυτή η νύχτα μένει», το προβληματισμένο «Delivery» και τα φωτεινά «Οπωροφόρα της Αθήνας» (2009). Ταινίες οι οποίες του χάρισαν όχι ένα απρόσωπο κοινό, αλλά πολλούς θεατές-συνενόχους.