Στρατηγικές της ενοχής

Στο «Θέατρο Σημείο» παίζεται ένα άκρως ενδιαφέρον κείμενο της Μαργαρίτας Ντυράς «L΄ amante Αnglaise» («Η αγγλίδα ερωμένη»)

Πρόκειται για ένα ιδιοφυές δίπτυχο με τη μορφή μιας ψυχαναλυτικής συνεδρίας, όπου στο πρώτο μέρος ο αναλυτής προσπαθεί να ξεψαχνίσει έναν σύζυγο και στο δεύτερο τη δολοφόνο, κατ΄ ομολογίαν της, ψυχοπαθή, πιθανόν, σύζυγό του. Η ιδιοφυΐα του κειμένου αυτού έγκειται στο γεγονός ότι η συγγραφέας σηκώνει τα χέρια μπροστά σ΄ αυτό που θα ονομάζαμε ανθρώπινη κατάσταση, ψυχισμό, ψυχοδομή και ό,τι άλλο. Θα έλεγα πως η Ντυράς αναπτύσσει με εκπλήσσουσα μαεστρία μια σειρά από στρατηγικές, όπου η απειλή, η παγανιά,ο ελιγμός, η απόκρυψη, η πρόκληση, η φαντασίωση αντιπαρατίθενται στην άμυνα, στην επίθεση, στην παραλλαγή, στην πλάνη, στην παραπλάνηση και στην ωμή ειλικρίνεια. Δηλαδή σε ό,τι αντιφατικό συγκροτεί την προσωπικότητα και του πλέον άσημου ανθρώπινου όντος.

Εχει διαπραχθεί ένας απεχθής, αποτρόπαιος φόνος, κτηνώδης, ανεξιχνίαστος όσον αφορά τα αίτιά του. Υπάρχει μια ομολογία μιας γυναίκας με ιδιάζουσα συμπεριφορά. Υπάρχει και ένας σύζυγος αδιάφορος, ερωτοληπτικός, ζηλόφθονος. Υπάρχει και το κυριολεκτικά σιωπηλό θύμα, μια συγγενής, οικιακή βοηθός, κωφάλαλη. Κατακερματίστηκε, σπάρθηκαν τα κομμάτια της, αλλά δεν βρέθηκε πουθενά το κεφάλι της. Και η ομολογούσα το έγκλημα ψυχοπαθής (;) δεν αποκαλύπτει τη θέση όπου το απέκρυψε.

Δεν προδίδω τίποτα για τον προσεχή θεατή. Δεν είναι αυτό το θέμα. Εξάλλου η υπόθεση αναγγέλλεται εξ αρχής και το γεγονός είναι ιστορικά υπαρκτό στην επαρχιακή Γαλλία. Το έργο δεν είναι αστυνομικό. Δεν έχει σασπένς, δεν επιφυλάσσει εκπλήξεις και ανατροπές. Είναι μια μελέτη ανθρώπου αλλά κυριολεκτικά μια πλατωνικού ήθους μελέτη θανάτου. Αυτός ο φόνος γίνεται ένα είδος άλλης όχθης απ΄ όπου ατενίζονται τα ανθρώπινα χωρίς τη μέριμνα και τις έγνοιες του καθημερινού. Αλλά δεν λείπει η μέριμνα. Τα ερωτήματα που κυριαρχούν σ΄ αυτήν τη διερεύνηση κινήτρων, προθέσεων, αφορμών, ορμών, επιθυμιών, ενστίκτων και ασυνείδητων και υποσυνείδητων πράξεων είναι τα αιώνια υπαρξιακά ερωτήματα, αινίγματα που έθετε η Σφίγγα και έλυνε ο Οιδίπους για να αποδειχθεί ένας τραγικός λύτης που γνώριζε τη γενική απάντηση αλλά αγνοούσε την ειδική και ιδική του.

Ο φόνος από την εποχή και τη χειρονομία του πρώτου φονιά, του Κάιν, είναι το μόνο κριτήριο για να αξιολογηθεί η ζωή. Γενικά ο θάνατος βέβαια, αλλά και ο φόνος δεν έχει τη νομοτελειακή ροπή του φυσικού θανάτου. Τι είναι σε τελική ανάλυση ο φόνος; Πέρα από λογικά ή άλλα επιχειρήματα, πέρα από εκδίκηση, τιμωρία, τρόπαιο κ.λπ. τι είναι εκείνο το βαθύτερο αίτιο, το καλά κρυμμένο, που ωθεί το δολοφόνο χέρι στην αποτρόπαιη και ανεπανόρθωτη πράξη; Φονεύοντας είναι σαν να επιστρέφεις το θύμα σου στη μήτρα, σαν να προκαλείς αναδρομικά μιαν έκτρωση, σαν να ματαιώνεις μια ερωτική συνεύρεση, σαν να πνίγεις μια οργασμική κραυγή.

Αν δημιουργός της ζωής είναι κάποιος θεός, τότε ο φονιάς είναι μια αντίθετη δύναμη, ισάξια και ισοδύναμη με τη θεϊκή.

Η Ντυράς στις δύο αυτές συνεντεύξεις που δραματοποιεί, κατορθώνει να φτάσει στα σύνορα όπου η ύπαρξη διερωτάται αν έχει νόημα το ζην και αν έχει νόημα η ανυπαρξία.

Οι δύο αντι-ήρωές της, δύο ανθρωπάκια, σαν κάθε θεατή, είναι ανίκανα να εξηγήσουν τα κίνητρά τους.

Περιγράφουν με κάθε λεπτομέρεια το γίγνεσθαι αλλά αδυνατούν να προσεγγίσουν το είναι.

Ετσι δεν συμβαίνει και με την ιστορία και με τις επιστήμες; Η Φυσική π.χ. έχει φτάσει σε δυσθεώρητες κατακτήσεις, αφού πλέον χαρτογραφεί τα υλικά φαινόμενα από το απειροελάχιστο στο τερατώδες υλικό του Σύμπαντος. Αλλά δεν γνωρίζει τι είναι η Υλη! Περιμένει από τη φιλοσοφία να της το πει και η πραγματική φιλοσοφία μόνο απορεί και ρωτάει. Κάθε φορά που έδωσε απάντηση, διαψεύστηκε και γελοιοποιήθηκε.

Το έργο της Ντυράς είναι μια ανοιχτή ερώτηση για το τι είναι ο άνθρωπος, τα κίνητρά του και οι σκοποί του. Προς το παρόν, το μόνο που πηγάζει από τη διερεύνηση στο έργο της είναι πως ο άνθρωπος είναι μια μεγάλη Αντίφαση, μια Αντινομία, ένα αίνιγμα και ένας άλυτος κόμπος. Τον κυβερνά η τύχη, ένας κρυμμένος σκοπός, είναι έρμαιο ενός σχεδίου (και ποιου;). Αν δεν υπάρχει ένας σκοπός και ένα τέλος, αν δεν υπάρχει, όχι ανθρώπινη, έστω φυσικής τάξεως, Τίσις και Νέμεσις, γιατί όχι ο Φόνος;

Η Μπουμπουλίνα Νικάκη που μετέφρασε το έργο της Ντυράς έκανε σπουδαία δουλειά, διότι κράτησε την ακρίβεια και την ευστοχία των επιστημονικών στρατηγικών τού εξεταστή και τις τακτικές φυγής των εξεταζομένων. Ο Νίκος Διαμαντής που σκηνοθέτησε το έργο και υποδύεται και τον κρυψίνοα σύζυγο δίδαξε λόγο ευκρινή αλλά και σοφές σιωπές, σημαίνουσες παύσεις και άσημο λόγο, μικρές κραυγές έκπληξης, αγανάκτησης και υποκρισίας. Στον ίδιο ανήκουν και οι φωτισμοί.

Τον εξεταστή ενσαρκώνει ο Γεράσιμος Δεστούνης με κύρος, ανθρωπιά, κατανόηση αλλά και υποδόρια επιστημονική καχυποψία και υπολογισμό.

ΙΝFΟ

«Η αγγλίδα ερωμένη» στο «Θέατρο Σημείο» (Χ. Τρικούπη, πίσω από το Πάντειο, Καλλιθέα. Τηλ.
210.9229579)

Ολα παίζονται

Ο Διαμαντής υπερτονίζει τον φανφαρονισμό και τον κυνισμό του συζύγου, ορθά διότι απ΄ ό,τι τεκμαίρεται από τα συμφραζόμενα κανείς είναι ο κύριος υπεύθυνος για τα διαδραματισθέντα, αν δεν είναι και ο φονιάς!

Η Ιωάννα Μακρή, μια ηθοποιός που έως τώρα είχε δώσει δείγματα μιας βαθιάς και καλλιεργημένης καλλιτεχνικής φύσης, εδώ φτάνει σε υψηλά πλέον επίπεδα υποκριτικής τέχνης. Κατορθώνει να πείσει πως είναι ένα φευγάτο άτομο αλλά διατηρεί έναν εκπληκτικό έλεγχο στον λόγο και στο επιχείρημα. Ξέρουμε βέβαια πως οι σχιζοφρενείς κινούνται συχνά στις παρυφές μεταξύ του αλόγου και τους ιδιοφυούς αλλά στο συγκεκριμένο έργο τα γεγονότα δεν τεκμηριώνουν τίποτε άλλο εκτός από την αμφιβολία.

Σ΄ αυτό το καλά παριστάμενο στη σκηνή κείμενο, το μόνο βέβαιο γεγονός είναι ένας φόνος. Ολα τα άλλα, κυριολεκτικώς, ΠΑΙΖΟΝΤΑΙ.