Η τυραννία του ορθού λόγου

Ποιο είναι το πολιτιστικό μάθημα του Ευριπίδη, αν δεν είναι μια Μεγάλη Ειρωνεία για τον πολιτισμό και μια Κριτική για την τυραννία του ορθού λόγου και τον βίαιο εξανδραποδισμό λαών με την αυθαίρετη επέμβαση με σκοπό τη διάλυση και την εκμετάλλευση του τρόπου ζωής τους;

Εναν κόσμο σαν των Κυκλώπων περίπου περιγράφει ο Προμηθέας. Οι άνθρωποι ζούσαν χωρίς θεσμούς, χωρίς οργάνωση, χωρίς θεούς, χωρίς σχεδιασμούς του μέλλοντος. Και ο Πυρφόρος ημίθεος, αποστάτης όπως όλοι οι επαναστάτες, έφερε στον άνθρωπο τα εργαλεία, τον Λόγο, την Επινόηση, τη Μνήμη, το πρόγραμμα, το κέρδος και την εκμετάλλευση της φύσης.

Αν ο Ευριπίδης ζούσε στην εποχή του Μολιέρου, θα λέγαμε πως έπλασε έναν Οδυσσέα λιμπερτίνο, μια ελευθεριάζουσα περσόνα, κάτι σαν τον αδίστακτο Δον Ζουάν, που βιάζει, καταπατά θεσμούς, υβρίζει και προσβάλλει ακόμη και τον θάνατο για να πληρώσει όταν παραβιάσει και τα έσχατα όρια.

Δεν κάνει διαφορετικά ο Ευριπίδης της σοφιστικής αμφισβήτησης. Ο Οδυσσέας αλαζονευόμενος για το κατόρθωμά του όταν απομακρύνεται από τη μονιά του Κύκλωπα και από απόσταση ασφαλείας αποκαλύπτει το όνομά του και όταν ο Κύκλωπας αναφέρει τον πατέρα του Ποσειδώνα, ο Οδυσσέας επηρμένα του φωνάζει πως ούτε αυτόν τον φοβάται. Και από κείνη την ώρα αρχίζουν τα βάσανά του στη θάλασσα.

Ο Ευριπίδης δεν είναι η μοναδική φορά που κριτικά σχολιάζει τον ελληνικό ορθολογισμό που αγιάζει τα μέσα του για να πετύχει τον σκοπό του και στην «Ιφιγένεια εν Ταύροις» και στην «Ελένη» οι Ελληνες κατορθώνουν να γλιτώσουν από πρωτόγονους άγριους θεσμούς χρησιμοποιώντας αθέμιτα μέσα, ακόμη και ιερόσυλα, γελοιοποιώντας τελετές και αποδιοργανώνοντας κοινωνίες που είχαν τη δική τους εσωτερική και ιεραρχημένη δομή.

Οταν ολόκληρη η προτεσταντική Ευρώπη ζητάει από τον Νότο να εγκαταλείψει τον τρόπο ζωής του, τα ήθη του, το ύφος του, τις βολές του για να σωθεί αλλά τυφλωμένη, τι σας θυμίζει; Την αλεπού στο παζάρι;