Προσωπική αριστερή ιστορία

Όπως και στην υπόλοιπη δουλειά της, η Νένη Πανουργιά, αναπληρώτρια καθηγήτρια Ανθρωπολογίας στο Κολούμπια της Νέας Υόρκης, δεν δουλεύει σε καμιά περίπτωση ως παραδοσιακή ανθρωπολόγος: δεν είναι η αποστασιοποιημένη παρατηρήτρια που θα μεταφέρει έπειτα από συνεντεύξεις με τρίτους τη βιωμένη εμπειρία μιας κοινωνίας (ή, έστω, μιας κατάστασης) στην οποία η ίδια δεν συμμετέχει. Τουναντίον: ένας από τους στόχους της δουλειάς της είναι να αποσταθεροποιήσει, και να ανανεώσει θεωρητικά, βασικές αρχές και όρια της ανθρωπολογίας ως κλάδου. Έτσι ξεκαθαρίζει από την αρχή πόσο είναι και η ίδια αναμεμειγμένη στην ιστορία που αφηγείται. Πρώτον, το βιβλίο, σε πείσμα παλαιότερων ανθρωπολογικών αγκυλώσεων, αρχίζει (όπως και η προηγούμενη δουλειά της) με τις αφηγήσεις της ίδιας της ερευνήτριας και μελών της ευρύτερης οικογένειάς της και φίλων της. Δεύτερον, διαρκώς μας υπενθυμίζει την υλική διαδικασία συλλογής του υλικού, αλλά και της συγγραφής της μελέτης («όταν πολύ αργότερα έβαλα τις σκέψεις μου στο χαρτί…» ή «αντέγραφα το παράθεμα όταν χτύπησε το τηλέφωνο…»). Τρίτον, και μάλλον το πλέον καίριο: η σχέση της με τους πληροφορητές δεν είναι αυτή του παθητικού ακροατή· συχνά τους διακόπτει, τους αντικρούει, σχεδόν τσακώνεται. Πρόκειται για τακτική υπολογισμένη.

Καθώς μας λέει την ιστορία διαμόρφωσης άλλων ως αριστερών μέσα στον ελληνικό 20ό αιώνα, το βιβλίο γίνεται επίσης αφορμή να παρουσιάσει και η ίδια η συγγραφέας τη δική της εμπειρία πολιτικής διαμόρφωσης· η προσωπική ιστορία «αριστεροποίησής» της γίνεται το κάδρο των άλλων ιστοριών, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο μας δίνονται συνεχώς στοιχεία κι αποσπάσματα της «μεγάλης» Ιστορίας, νούμερα, έγγραφα, παραθέματα.

Αυτή η «προσωπική αριστερή ιστορία», που κορυφώνεται κάπως αυτάρεσκα στο κεφάλαιο για τη δικτατορία των συνταγματαρχών (όπου συγγραφέας και μέλη της οικογένειάς της καταλήγουν παρόντες σε σημαντικά γεγονότα με τρόπο που θυμίζει κινηματογραφικό μοντάζ), δεν είναι εκεί για να υπονομεύσει τα ιστορικά συμπεράσματα του βιβλίου. Αλλά για να μας προβληματίσει για τον τρόπο με τον οποίο κάθε εξιστόρηση, ακόμα και η αναλυτικά επιστημονική, ενέχει στοιχεία αυτομυθοποίησης και αφηγηματικού υπολογισμού.