Πολίτικες ιστορίες του φακού

O Αρά Γκιουλέρ, Τούρκος αρμενικής καταγωγής, 82 χρονών σήμερα, είναι από τους μεγαλύτερους στον κόσμο εκπροσώπους της ανθρωποκεντρικής φωτογραφίας. Για να καταλάβουμε τι είναι αυτό το είδος φωτογραφίας, καλά θα κάνουμε ν΄ αρχίσουμε από το τι δεν είναι. Προφανώς, η ανθρωποκεντρική φωτογραφία δεν είναι τοπιογραφική, δεν εστιάζει δηλαδή το ενδιαφέρον της σε τοπία, φυσικά ή αστικά, όπου οι ανθρώπινες μορφές, αν εμφανίζονται, αποτελούν απλώς λεπτομέρειες του συνόλου. Από την άλλη όμως δεν ταυτίζεται με την προσωπογραφία, την απεικόνιση ενός απομονωμένου ανθρώπου σε στάση και έκφραση που ο φωτογράφος θεωρεί ότι αποδίδουν την προσωπικότητά του. Επίσης, η ανθρωποκεντρική φωτογραφία δεν είναι «καλλιτεχνική», με την έννοια ότι το πρώτιστο μέλημά της δεν είναι μια αισθητική σύνθεση, όπου ο φωτογράφος μεταποιεί τις πρώτες ύλες της πραγματικότητας ή, όταν το αντικείμενό του είναι ανθρώπινες ομάδες, εκείνα που προσελκύουν την προσοχή του είναι στοιχεία όπως η χορογραφική διάταξη των σωμάτων, ας πούμε. Διαφέρει όμως και από το φωτορεπορτάζ, που απαθανατίζει (χμ… συχνά κατασκευάζει, όπως ξέρουμε) στιγμιότυπα από ιστορικά γεγονότα ή σκηνές της επικαιρότητας.

Η ανθρωποκεντρική φωτογραφία ενδιαφέρεται για τον άνθρωπο σε σχέση με το περιβάλλον του. Αυτή η ειδοποιός διαφορά τής δίνει τεράστια εμβέλεια. Τέτοιες φωτογραφίες συμπυκνώνουν ολόκληρες ιστορίες. Το περιβάλλον, ιδιαίτερα το αστικό (που είναι και το προνομιακό πεδίο έκφρασης του Αρά Γκιουλέρ), αλλάζει στο πέρασμα του χρόνου, όπως και οι άνθρωποι που το κατοικούν. Οι ανθρώπινες μορφές δεν σφραγίζονται μόνον από το ενεστώς περιβάλλον τους αλλά και από παρελθόντα, εκείνα όπου έχουν ζήσει ή που η ανάμνησή τους έχει φτάσει ώς αυτές. Οι λαϊκοί τύποι που φωτογραφίζει ο Αρά Γκιουλέρ είναι τις περισσότερες φορές εξαθλιωμένες φιγούρες σ΄ ένα περιβάλλον παρακμής, σ΄ ένα αστικό τοπίο γεμάτο ρημαγμένες μνήμες ενός λαμπρού παρελθόντος, διάσπαρτο με κουκκίδες βίαιου εκσυγχρονισμού που του δίνουν μια άναρχη, ασυνάρτητη όψη. Ωστόσο, μπορούμε να διακρίνουμε σ΄ αυτές τις μορφές μια περηφάνια, μια αύρα αρχοντιάς, τον απόηχο ενός αλλοτινού αυτοκρατορικού μεγαλείου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο οδοκαθαριστής της σελίδας 140, που ξεκουράζεται πάνω σ΄ ένα καφάσι, κρατώντας στο ένα χέρι τις σκούπες του κι έχοντας βγάλει το ένα παπούτσι του, για ν΄ ακουμπήσει το πόδι του πάνω στο αυτοσχέδιο κάθισμα (ας προσέξουμε και τη ριγέ κάλτσα!). Oι φωτογραφίες που περιέχονται σ΄ αυτό το λεύκωμα τραβήχτηκαν το διάστημα ανάμεσα στις αρχές της δεκαετίας του 1950 και τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Ήταν μια περίοδος δραματικού μετασχηματισμού της Κωνσταντινούπολης, όπως και της Αθήνας. Σε σύγκριση όμως με την Αθήνα, το φυσικό στοιχείο και οι δραστηριότητες που σχετίζονται μ΄ αυτό έχουν πολύ εντονότερη παρουσία στον κοινωνικό ιστό και γενικά στην εικόνα της πόλης. Αψευδείς μάρτυρες είναι π.χ. οι πολλές φωτογραφίες με βάρκες και βαρκάρηδες, ψαροκάικα, πλανόδιους πωλητές και ψήστες ψαριών. Είναι κάτι που, όπως θα έχουν διαπιστώσει όσοι έχουν επισκεφθεί την Κωνσταντινούπολη τα τελευταία χρόνια, διατηρείται ώς τις μέρες μας, έστω και αν τα αλιευτικά είναι σήμερα κάπως πιο σύγχρονα.

Aσφαλώς οι φωτογραφίες του Αρά Γκιουλέρ χρησιμεύουν και ως ιστορικά τεκμήρια- για γειτονιές που δεν υπάρχουν πια, για επαγγέλματα που χάνονται κ.λπ. Δεν είναι όμως γραφικές. Δεν καταγράφουν κάτι που φαίνεται στον φωτογράφο εξωτικά παλαιικό ή λαογραφικά ενδιαφέρον. Απεναντίας, είναι σκηνές της καθημερινότητας και η συγκίνηση που προκαλούν οφείλεται κατά πολύ στη φυσική, αθόρυβη συνύπαρξη αντιθέσεων, κάτι πολύ διαφορετικό από το πνεύμα της γραφικότητας, που ψάχνει μετά μανίας για το χαριτωμένα αλλόκοτο και, όταν το βρίσκει, το υπερτονίζει. Επίσης, οι φωτογραφίες αυτές δεν είναι συμβολικές. Ο Αρά Γκιουλέρ δεν αναζητεί εικόνες που αποδίδουν μια ιδέα, όπως κάνουν τόσοι και τόσοι φωτογράφοι. Η ζωντάνια των φωτογραφιών του πηγάζει ακριβώς από την άρνησή τους να υπηρετήσουν θεωρητικά σχήματα και τυποποιημένα συναισθήματα, από την πρόκληση που αποτελεί για τον θεατή η δυσερμήνευτη, πολυσήμαντη έκφραση των ανθρώ πινων υποκειμένων και η συνομιλία τους με τον περίγυρό τους.

Όλες οι φωτογραφίες του άλμπουμ είναι αυστηρά χρονολογημένες. Έχω μιλήσει και άλλοτε για τη σημασία της χρονολόγησης σε φωτογραφίες αυτού του είδους. Η ακριβής τοποθέτησή τους στον χρόνο είναι το νήμα που τις συνδέει με τη δική μας βιογραφία και γενεαλογία, είναι το πιστοποιητικό συμμετοχής τους στο παγκόσμιο γίγνεσθαι. Τα παιδάκια στη φωτογραφία της σελίδας 123, που παίζουν ή εξετάζουν κάτι σκυμμένα στο χώμα μπροστά στον επιβλητικό βυζαντινό ναό της Παναγίας Παμμακαρίστου (Φετχιγιέ τζαμί), είναι βέβαια ένα εξαίσιο παράδειγμα αντιστικτικής συνομιλίας ανάμεσα στο μνημειώδες και διαχρονικό από τη μια, το καθημερινό, το εφήμερο, το φευγαλέο από την άλλη. Καθώς όμως αυτό το φευγαλέο όχι μόνο καθηλώνεται από τον φακό αλλά και αποκτά χρονική ταυτότητα (1968), μας πλημμυρίζουν αμέσως ένα σωρό ερωτήματα. Τι κάναμε, πού ήμασταν, πώς ζούσαμε εμείς ή οι γονείς μας το 1968; Τι συνέβαινε στην Τουρκία και σ΄ ολόκληρο τον κόσμο τη στιγμή που αυτά τα παιδάκια ήταν τόσο απορροφημένα στην ασχολία τους; Πού να βρίσκονται σήμερα, τι κάνουν, τι όψη έχουν, μεσήλικες άνδρες πια; Τo «τότε κι εκεί» μιας φωτογραφίας με ακριβείς συντεταγμένες, αντί να την περιορίζει, την εξακτινώνει προς όλες τις γωνιές του κόσμου και όλα τα στρώματα του χρόνου.

Η Ελλάδα έβγαλε σημαντικούς εκπροσώπους της ανθρωποκεντρικής φωτογραφίας, όπως ο Κωνσταντίνος Μεγαλοκονόμος, η Βούλα Παπαϊωάννου, ο Κώστας Μπαλάφας, ο Δημήτρης Α. Χαρισιάδης και άλλοι. Όλων αυτών το έργο κλείνει γύρω στο 1970, αν όχι νωρίτερα. Οι επίγονοί τους δεν φαίνεται να εμπνέονται από τη σχέση των ανθρώπων του ελληνικού χώρου με το περιβάλλον τους, πράγμα που ίσως υπαινίσσεται ότι η σχέση αυτή έχει γίνει σχεδόν ανύπαρκτη και ότι οι ίδιοι οι άνθρωποι έχουν χάσει το πρόσωπό τους. Αυτό που κυριαρχεί σήμερα είναι οι φωτογραφήσεις ορφανεμένων μνημειακών κτηρίων και οι ιδεοκρατικές απεικονίσεις ανθρώπινων σχημάτων. Ο μόνος γνωστός μου συνεπής συνεχιστής της ανθρωποκεντρικής παράδοσης στη φωτογραφία, με θέματα όμως όχι αποκλειστικά ούτε κυρίως ελληνικά, είναι ο Φώτης Καζάζης- ο οποίος είναι άλλωστε εμφανώς και ομολογημένα επηρεασμένος από τον Αρά Γκιουλέρ.