Ιντερσίτι χωρίς δρομολόγιο

Mυθιστόρημα; Με τίποτα, ό, τι και αν ισχυρίζεται ο συγγραφέας ή ο εκδότης του. Γι΄ αλλού ξεκινάει, γι΄ αλλού τραβάει και αλλού καταλήγει (αν καταλήγει κάπου) το καινούργιο βιβλίο του Εδεσσαίου Σάκη Τότλη, δημιουργού εκείνου του αξέχαστου ΄Εδεσσα- Ζυρίχη. Ο συνδυασμός (απ΄ όπου η, επίσης πολύ καλή, ταινία του Γκορίτσα Βαλκανιζατέr ). Ουσιαστικά πρόκειται για συρραφή τριών ανεξάρτητων και μάλλον ημιτελών κειμένων, που ο συγγραφέας τους ίσως δεν ήξερε τι να τα κάνει. Ωστόσο, έχει το ενδιαφέρον του αυτό το αλλόκοτο βιβλίο, όχι μόνο για τις αρκετές ωραίες στιγμές του αλλά κυρίως για τις δυνατότητες του υλικού του, το οποίο η συγγραφική έμπνευση απομόνωσε κι επεξεργάστηκε ώς έναν κάποιο βαθμό, αλλά λες και άφησε έπειτα τη συνέχεια της δουλειάς για μια άλλη φορά.

Τo «μυθιστόρημα» ανοίγει μ΄ ένα αφήγημα, όπου κάποιος προσπαθεί να εξηγήσει την εμμονή του με την αλήθεια και την ακρίβεια ανατρέχοντας σ΄ ένα περιστατικό της παιδικής ηλικίας του, όταν αλλεπάλληλα ψέματά του τον παγίδεψαν σ΄ ένα αγχωτικό αδιέξοδο. Κατόπιν μαθαίνουμε ότι το κείμενο αυτό το παρέδωσε στον «κεντρικό αφηγητή» (ας τον πούμε έτσι) ο αδελφός του, χωρίς να του φανερώσει την ταυτότητα του συγγραφέα. Αυτός ο «κεντρικός αφηγητής» διευθύνει απρόθυμα, εξ ανάγκης ένα προποτζίδικο σε μια επαρχιακή πόλη της Μακεδονίας (όπως ο ίδιος ο Τότλης). Αφού διηγηθεί διάφορα σπαρταριστά επεισόδια από τις δοσοληψίες με τους πελάτες του, αποκαλυπτικά για τον παραλογισμό του τζόγου και των τζογαδόρων, μας λέει πώς ανακάλυψε ότι κάποιος έκλεβε το ταμείο του μαγαζιού, πώς οι υποψίες του εστιάστηκαν στον βοηθό του και πώς ανακάλυψε τελικά ότι ο δράστης ήταν ο γιος ενός φίλου και συνεταίρου του σ΄ ένα τυπογραφείο, το οποίο ο προποτζής έχει αναγκαστεί ν΄ αφήσει προσωρινά (τυπογραφείο είχε κάποτε και ο Τότλης). Κι ενώ βασανίζεται από το δίλημμα αν πρέπει ή όχι να μιλήσει στον πατέρα του κλέφτη, βρίσκει στο προποτζίδικο μια άλλη εκτύπωση του αφηγήματος της αρχής, με κάποιες χειρόγραφες διορθώσεις, και στη συνέχεια ένα καινούργιο αφήγημα. Καταλαβαίνει τότε ότι ο άγνωστος συγγραφέας είναι ο βοηθός του, αποφασίζει να τυπώσει το δεύτερο αφήγημα στο τυπογραφείο του- και ακριβώς στο σημείο αυτό αποσύρεται από την αφήγηση, χωρίς καν να μας πει αντίο! Το υπόλοιπο βιβλίο (οι τελευταίες εξήντα σελίδες) καλύπτεται από αυτό το δεύτερο κείμενο, όπου ο αφηγητής, ένας ηλεκτρονικός ειδικευμένος στα ραδιοκύματα (όπως και πάλι ο ίδιος ο Τότλης), μάλλον ταυτίζεται μ΄ εκείνον του πρώτου αφηγήματος, καθώς διακατέχεται και αυτός από ένα ιδεοληπτικό πάθος για την αλήθεια και τις ορθολογικές ερμηνείες. Εδώ, προσπαθεί να εξηγήσει ένα παραφυσικό φαινόμενο: κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού του με το Ιντερσίτι, με προορισμό την Αθήνα για μια επαγγελματική συνέντευξη που τον γεμίζει άγχος, διαπιστώνει ότι έχει αποκτήσει ξαφνικά το χάρισμα να επικοινωνεί εξ αποστάσεως με τους άλλους «ανασαίνοντας την αύρα τους». Διακόπτει το ταξίδι στη Θήβα, παραιτούμενος από τη συνέντευξη, κάθεται κάπου στον σταθμό και καταγράφει στον φορητό υπολογιστή του μια πρόχειρη επιστημονικοφανή εξήγηση του φαινομένου, αφήνοντας γι΄ αργότερα τον έλεγχό της. ΄Υστερα βγαίνει στην άγνωστή του πόλη και περιπλανιέται, αναζητώντας ένα εστιατόριο για να φάει. ΄Ετσι τελειώνει το βιβλίο.

Θα πρέπει να είναι εμφανής από αυτή την περίληψη η απουσία οργανικού δεσμού ανάμεσα στα τρία κείμενα που απαρτίζουν το «μυθιστόρημα». Ο Τότλης, βέβαια, κάνει μια χλιαρή προσπάθεια να συνδέσει το πρώτο με το τρίτο μέσω του θέματος της εμμονής στην εύρεση της αλήθειας, και το δεύτερο με το τρίτο μέσω μιας εμπειρίας του προποτζή παρόμοιας μ΄ εκείνη που δοκιμάζει ο ηλεκτρονικός. Αλλά δεν φαίνεται να πείθεται ούτε ο ίδιος για τη στερεότητα της συναρμογής. Αν όμως θελήσουμε να παραβλέψουμε αυτή την έλλειψη συνοχής του βιβλίου, θα βρούμε εκεί μέσα, έστω σ΄ εμβρυακή κατάσταση, πράγματα ικανά να μας ηλεκτρί σουν σαν τα ραδιοκύματα που εξέπεμπε εκείνος ο ηλεκτρονικός.

Ένα από αυτά, για να ξεκινήσουμε από το πιο άμεσο και ολοκληρωμένο, είναι η λεπτολογία και η ειρωνεία με τις οποίες περιγράφεται η κωμικοτραγική συμπεριφορά διαφόρων τύπων μικροτζογαδόρου, ανθρώπων που περιμένουν κάθε φορά ότι θα κάνουν γερή μπάζα στο Προπο, στο Στοίχημα, στο Τζόκερ, στο λαχείο και τους φαίνεται κατόπιν απαράδεκτο, διάστροφο το πιο φυσικό πράγμα του κόσμου, ότι δηλαδή έχασαν τα λεφτά τους. Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά του νομίσματος, που είναι ίσως πιο ενδιαφέρουσα: οι παρατηρήσεις αυτές γίνονται από τον ιδιοκτήτη του προποτζίδικου, έναν αυστηρό ορθολογιστή, ο οποίος θα βρει όμως τον μπελά του, επειδή σε κρίσιμες στιγμές αδυνατεί να σκεφτεί και να φερθεί ορθολογικά! Παρόμοια στάση επιδεικνύει και ο πρωταγωνιστής του τελευταίου αφηγήματος, του οποίου η αγχώδης, ψυχαναγκαστική αναζήτηση επιστημονικής εξήγησης για μια εμπειρία που μοιάζει παραψυχολογική καταλήγει να έχει κάτι το κωμικά παράλογο. Ο Τότλης δεν φαίνεται όμως να προσέχει αυτές τις αντιφάσεις και, εν πάση περιπτώσει, δεν αξιοποιεί το δυναμικό των καταστάσεων που στήνει και που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σ΄ ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα γύρω από τα πορώδη σύνορα της λογικής με το άλογο στη ζωή.

Υπάρχουν σ΄ αυτό το βιβλίο δύο ιδιαίτερα δυνατές σκηνές. Η πρώτη βρίσκεται στο εναρκτήριο αφήγημα, εκεί όπου ο αφηγητής, μικρό παιδί, από ψέμα σε ψέμα για ένα ευτελές ποσό που καταχράστηκε, καταλήγει να ψάχνει, υπό το βλέμμα του αγριωπού πατέρα του, τα ανύπαρκτα νομίσματα σε μια έρημη αλάνα, η οποία εντυπώνεται στη συνείδησή του ως μεταφορά της πραγματικότητας. Η δεύτερη σκηνή περιέχεται στον κεντρικό κορμό του βιβλίου, στο κεφάλαιο όπου ο προποτζής παραμονεύει τον κλέφτη κρυμμένος σ΄ ένα άδειο μαγαζί απέναντι από το δικό του και αρχίζει με τις ώρες να αισθάνεται πως ζει κάτι εξωπραγματικό. Οι δύο σκηνές είναι συγγενικές. Αναδύεται από αυτές ένα συνταρακτικό αίσθημα αποξένωσης από την πραγματικότητα και ταυτόχρονα άμεσης, πιεστικής παρουσίας της. Είναι ένα είδος έκ-στασης, που προκύπτει όταν η ζωή εκτρέπεται ξαφνικά από την κανονικότητά της και μας κάνει να δούμε τον εαυτό μας σ΄ ένα αναπάντεχο φως.

Τέλος, θα συναντήσουμε στο βιβλίο όχι λίγες επιγραμματικές ή δοκιμιακές παρατηρήσεις που μαρτυρούν ψαγμένο συγγραφέα και ανθρωπογνώστη. ΄Ισως η πιο εύστοχη αναπτύσσεται στις σελίδες 133 – 134, όπου θίγεται το θέμα της αντίστασης των ανθρώπων σε μια νέα, «ζόρικη» αλήθεια και του ρόλου της λογοτεχνίας στην αποδοχή της. Στους αναγνώστες, καταλήγει ο Τότλης, «η αλήθεια προτείνεται ως ένα διασκεδαστικό και ωραίο ψέμα, ως μυθιστόρημα δηλαδή». Το ζήτημα της αλήθειας επανέρχεται ολοένα σ΄ αυτό το βιβλίο και, με λίγη καλή θέληση, θα μπορούσαμε να το θεωρήσουμε το μόνο ρεύμα που συνδέει πραγματικά τα μέρη του. Θα θέλαμε η ροή του να μην είναι τόσο ασθενική και να μη χάνεται τόσο συχνά μέσα σε ασημαντολογίες, άσκοπες παρεκβάσεις και καταβόθρες συγγραφικής αναποφασιστικότητας.