Επιστροφή στη φάρμα των ζώων

Τι γίνεται όμως με την περίφημη μετάβαση από τον κομμουνισμό στη δημοκρατία- ή μάλλον στον καπιταλισμό;

Με αυτό ακριβώς το θέμα καταπιάνεται το πολύ ιδιαίτερο βιβλίο της Κροάτισσας Σλαβένκας Ντράκουλιτς, η οποία προσφέρει ακριβώς αυτό που λείπει από τις άλλες αναλύσεις: τη θέαση εκ των έσω. Η εικονοκλαστική ματιά της Ντράκουλιτς καταφεύγει σε ένα τέχνασμα συνυφασμένο με τους αντικαθεστωτικούς καλλιτέχνες της κομμουνιστικής εποχής- την αλληγορία. Επίσης έχει σαφέστατες επιρροές από τη Φάρμα των Ζώων του Τζορτζ Όργουελ, δεδομένου ότι οι τρεις ανθρωπόμορφοι βασικοί χαρακτήρες της είναι ζώα: ο πιο γέρικος σκύλος του Βουκουρεστίου που διηγείται πώς η μάνα του βίωσε την παντοδυναμία του Τσαουσέσκου και πώς το καθεστώς κατέστρεψε τις κεντρικές γειτονιές της πόλης για να ανεγείρει το «Παλάτι του Λαού». Η γάτα του στρατηγού Γιαρουζέλσκι που κήρυξε τον στρατιωτικό νόμο τον Δεκέμβριο του 1981 στην Πολωνία και τώρα είναι υπόδικος, που αναρωτιέται αν όλο αυτό γίνεται για να ξορκιστεί ο κομμουνισμός ως «κακό πνεύμα». Και ο βιβλιοπόντικας μιας 60χρονης καθαρίστριας – πωλήτριας σοσιαλιστικών σουβενίρ στο (υπαρκτό) Μουσείο του Κομμουνισμού στην Πράγα.

Το βιβλίο απευθύνεται στο δυτικό κοινό (όπως ο Κούντερα κάποτε), θίγοντας θέματα που για οποιονδήποτε πρώην «Ανατολικοευρωπαίο» είναι ταμπού. Όπως και παλιότερα στο Πώς επιζήσαμε του κομμουνισμού και γελάσαμε και από πάνω (1991) ή το Καφέ Εuropa (1996), έτσι και εδώ η Ντράκουλιτς ασχολείται με το γεγονός ότι αρχίζουμε να ξεχνάμε πώς ήταν η καθημερινότητα στα κομμουνιστικά καθεστώτα. Η συγγραφέας υπογραμμίζει πως το 1989 και η συνέχειά του έχει να κάνει με θεσμούς και διαδικασίες, αλλά και με ανθρώπινα βιώματα.

Η Ντράκουλιτς κλείνει το βιβλίο της αναρωτώμενη αν η ποινικοποίηση του κομμουνιστικού παρελθόντος που συναντάται σε χώρες όπως η Πολωνία γίνεται για να αποδοθεί δικαιοσύνη ή για λόγους εκδίκησης. Αλλά αυτό είναι σαν να διαπομπεύεις την ίδια σου την ιστορία, καταλήγει η Ντράκουλιτς μέσω των μετακομμουνιστικών ζώων της. Χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι δεν είναι εξίσου προβληματική η ακριβώς αντίθετη τάση, που είναι η νοσταλγία για τα κομμουνιστικά καθεστώτα και η μελαγχολική αναπόληση του παλιού καιρού που συναντάται σε μέρη όπως η πρώην Ανατολική Γερμανία.

Ο Κωστής Κορνέτης διδάσκει Σύγχρονη Ελληνική και Ευρωπαϊκή Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Βrown