Μήπως είμαστε οι τελευταίοι;

Η ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΤΟΜΑΣ
ΜΑΝ ΜΕ ΤΟΝ ΤΕΟΝΤΟΡ ΑΝΤΟΡΝΟ
ΑΡΧΙΖΕΙ ΤΟ 1943. ΕΙΝΑΙ Η ΕΠΟΧΗ
ΠΟΥ ΚΑΙ Ο ΜΥΘΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΟΣ
ΚΑΙ Ο ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΖΟΥΝ ΣΤΙΣ
ΗΠΑ, Ο ΕΝΑΣ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο
ΑΛΛΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΑΚΤΗ,
ΦΥΓΑΔΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΔΥΟ ΤΟΥ
ΝΑΖΙΣΤΙΚΟΥ ΚΑΘΕΣΤΩΤΟΣ
Το τελευταίο γράμμα της αλληλογραφίας έχει ημερομηνία 13 Αυγούστου του 1955 και είναι η συλλυπητήρια επιστολή του Αντόρνο προς τη σύζυγο του φίλου του Κάτια Μαν. «Αυτήν την ώρα μπορώ να εκφράσω μόνο τούτο: τον αγάπησα πολύ, πάρα πολύ». Μια αγάπη που, εκτός των άλλων, τροφοδοτήθηκε στη διάρκεια όλων αυτών των ετών από τις κοινές ανησυχίες, τους κοινούς προβληματισμούς, τη σύμπτωση απόψεων, κυρίως όμως από μια διαρκή διερώτηση ως προς τον ρόλο και τη φύση της δημιουργίας στη σύγχρονη εποχή. Για τι άλλο, στο κάτω κάτω, θα μπορούσαν να μιλήσουν ο κατ΄ εξοχήν φιλόσοφος του μοντερνισμού με τον κατ΄ εξοχήν εκπρόσωπο του μοντέρνου μυθιστορήματος;

Όταν στέλνει την πρώτη επιστολή στον Αντόρνο ο Μαν γράφει τον «Φάουστους» και έχει αναθέσει στον φιλόσοφο, αλλά και μουσικολόγο, τον ρόλο του συμβούλου επί θεμάτων μουσικής. Είναι σ΄ αυτήν την επιστολή που ο μυθιστοριογράφος αναφέρεται, για πρώτη φορά, στις απόψεις του περί λογοτεχνικού μοντάζ: «Σε αυτήν την περίπτωση δεν θα διστάσω να προχωρήσω σε ένα είδος μοντάζ, άλλωστε ποτέ δεν δίστασα. Αυτά που ανήκουν στο βιβλίο μου θα πρέπει να μπουν και εκείνο θα τα αφομοιώσει».

Πόσο πλούσια σε σημασία μπορεί να είναι μια τόσο απλή φράση;

Πώς είναι δυνατόν από αυτήν την, εκ πρώτης όψεως, αδιάφορη, τεχνική διατύπωση να ξετυλίγεται το νήμα μιας ολόκληρης αντίληψης για την τέχνη και τη δημιουργία; Είναι μια θέση που ακούγεται προγραμματική. Εφτά ολόκληρα χρόνια αργότερα, το 1955, ο Αντόρνο θα ξαναθέσει το ζήτημα με τους δικούς του όρους: «το δίλημμα της συγγραφικής δραστηριότητας: ή υποτάσσεται κανείς στο ρυθμό της γλώσσας, οπότε αυτό αποβαίνει σχεδόν αναπόφευκτα εις βάρος της ακρίβειας του πράγματος ή προτάσσει το πράγμα έναντι της γλώσσας, οπότε την παραβιάζει».

Με δυο λόγια, το δίλημμα του συγγραφέα είναι ή να επιλέξει αυτό που ο φιλόσοφος αποκαλεί αισθητικό ρομαντισμό, και τον αποδίδει στον Βάγκνερ και τον Μπωντλαίρ, μια «άρρηκτη πίστη στο έργο τέχνης» που ισορροπεί στον εαυτό του, ή, από την άλλη, να ξεπεράσει τον εαυτό του από μέσα – βλέπε μοντάζ, ή πρόταγμα του «πράγματος» – και όχι απέξω, υιοθετώντας την όποια κοσμοθεωρία.

Εντάξει, μην ανησυχείτε, τα πράγματα δεν είναι τόσο πολύπλοκα όσο φαίνονται εκ πρώτης όψεως. Και μην ξεχνάτε ότι η ανταλλαγή αυτών των απόψεων αποπνέει τον αέρα μιας εποχής κατά την οποία η δημιουργία εθεωρείτο ακόμη από πολλούς συστατικό στοιχείο του κόσμου, και όχι απλό επιδοτούμενο παραπλήρωμα. Αυτοί οι προβληματισμοί δεν αντανακλούν τίποτε παραπάνω και τίποτε λιγότερο από μια ολόκληρη κοσμοθεωρία: είναι το έργο τέχνης μια αυτόνομη μονάδα, ένα ιερό τοτέμ, ή είναι συνυφασμένο με κάποια πραγματικότητα, και αν ναι, με ποιον τρόπο;

Από το 1943 ώς το 1955 ο κόσμος έχει αλλάξει ριζικά. Ο Ψυχρός Πόλεμος έχει διαδεχθεί τον Β΄ Παγκόσμιο, η Γερμανία προσπαθεί να απωθήσει το ναζιστικό της παρελθόν, στις ΗΠΑ ο μακαρθισμός είναι ανερχόμενη δύναμη, το κέντρο βάρους έχει μετατοπισθεί προς την εκείθεν ακτή του Ατλαντικού, ο φόβος του πυρηνικού ολοκαυτώματος είναι καθημερινός, και οι δύο φίλοι δεν σταματάνε τις εργώδεις προσπάθειες να καταλάβουν αυτό που συμβαίνει γύρω τους.