Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ, ΜΕΙΓΜΑ ΜΙΖΕΡΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΣΟΥΣ

Στις αρχές του ΄50, Ο Αντόρνο, που είχε χάσει τη θέση του στο πανεπιστήμιο, έχει αποκατασταθεί, ο Μαν όμως εξακολουθεί να κρατάει τις αποστάσεις του από την πατρίδα του: «Στη Γερμανία δεν μπορούν να με τραβήξουν ούτε με δέκα άλογα. Το πνεύμα της χώρας μου είναι αηδιαστικό, το μείγμα μιζέριας και θράσους λόγω εξαίρετων προοπτικών αποκρουστικό».

Απώθηση η οποία απηχεί τα όσα του έχει γράψει λίγο πριν, στις 3 Ιουνίου του 1950, ο φίλος του Αντόρνο από τη Φρανκφούρτη, σχετικά με τα κατάλοιπα εθνικισμού, νεοφασισμού και αντισημιτισμού στη γερμανική κοινωνία: «Πολύ πιο ουσιώδες είναι, νομίζω, το φαινόμενο της γερμανικής επαναστροφής. Η τάση των Γερμανών να μην αρθρώνουν πολιτικές πεποιθήσεις, η ετοιμότητά τους να ομολογήσουν πίστη σε κάθε εξουσία, η προσαρμογή τους σε κάθε κατάσταση που προκύπτει, όλα αυτά είναι απλώς μία πτυχή του ίδιου φαινομένου».

Οξυδέρκεια παρατήρησης μεγαλύτερη από μερικές εκατοντάδες σελίδες κοινωνιολογικής ανάλυσης, θα συμφωνήσετε. Κι αυτή είναι η μεγάλη γοητεία της αλληλογραφίας: στην αναγκαστικά σύντομη και υποχρεωτικά περιεκτική μορφή των γραμμάτων που ανταλλάσσονται στη διάρκεια των ετών ο αναγνώστης θα εντυπωσιαστεί από τη δωρική λιτότητα της ακρίβειας των παρατηρήσεων.