Η Λωξάντρα αλλιώς

«Τι εστί πλούσιος, μπρε; Ο εν τω ολίγω αναπαυόμενος!». Είναι το πιστεύω της Λωξάντρας, που μισόν (παρά κάτι) αιώνα τώρα είναι ταυτισμένη στη συνείδηση του ευρύτερου κοινού με την Κωνσταντινουπολίτισσα γιαγιά και την τέχνη του τραπεζιού ή αλλιώς, όπως το λέει καλύτερα ο Μάρκαρης, με την έννοια του οικιακού πολιτισμού. Δοτική, αλληλέγγυα, προκομμένη, ευπροσάρμοστη, ξέρει να γεύεται τη ζωή και να της χαρίζει νοστιμιά. Άλλος άνθρωπος… Και γι΄ αυτό δεν καταλαβαίνει όσους θέλουν να «φάνε» περισσότερο απ΄ όσο μπορούν… Η Λωξάντρα έζησε στα μέσα του 19ου αιώνα «στην παλιά Πόλη όπου η ζωή κυλούσε γιαβάς-γιαβάς», αλλά ως ηρωίδα γεννήθηκε το 1963 όταν η Μαρία Ιορδανίδου, alter ego της εγγονής της, κυκλοφόρησε όψιμα το πρώτο της βιβλίο με αυτό το όνομα ως τίτλο. Τώρα, η Λωξάντρα, πλαισιωμένη από σχολιαστικά κείμενα των Καραβία, Μολφέση και Μάρκαρη γραμμένα το 2003, επέστρεψε στο προσκήνιο σε μονοτονική, για πρώτη φορά, έκδοση τύπου «τσέπης» (Εστία), διεκδικώντας να γνωρίσει ένα καινούργιο κοινό. Πράγματι, αυτό το βιβλίο διατηρεί ακόμα τη δυνατότητα να λειτουργεί ως μάθημα γενναιοδωρίας και συνταγή ευεξίας προς όλους. Ωστόσο οι καιροί έχουν αλλάξει, οι αναγνώστες έχουν αλλάξει, και η κοινωνία έχει διαφορετικές αγωνίες να διαχειριστεί. Πώς λοιπόν μπορούμε σήμερα να διαβάσουμε αλλιώς μια παλιά λογοτεχνική επιτυχία σαν τη Λωξάντρα; Μια απάντηση είναι: με κοινωνικο-ιστορική ματιά, αντικρυστά και συγκριτικά με άλλα πρόσφατα βιβλία ανάλογης θεματολογίας. Η μυθιστορηματική Λωξάντρα λ.χ. εκτυλίσσεται την εποχή του τελευταίου σουλτάνου, του «αδικιωρισμένου» Αβδούλ Χαμίτ Β΄, «που-κακό-χρόνο-να ΄χει», και μας ξεναγεί στο στενό μικροαστικό περιβάλλον των ρωμιομαχαλάδων, όπου ο ελληνισμός προκόβει αλλά δεν συγχρωτίζεται ούτε με τη διανόηση ούτε με την οθωμανική ελίτ, ούτε και πολυασχολείται με την πολιτική. Αντίθετα, η μαρτυρία Στα παλάτια του Χαμίτ της Σοφίας Σπανούδη (Εκδ.

του Εικοστού Πρώτου, 2009) διαδραματίζεται την ίδια εποχή 1870-1910, αλλά παρακολουθεί εκείνον τον κοσμοπολίτη ελληνισμό που ήταν περισσότερο στραμμένος προς τη Δύση παρά προς την Ανατολή, ενώ ταυτόχρονα εισάγει τον αναγνώστη στα διπλωματικο-πολιτικά παιχνίδια που έκριναν την πτώση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, με ρητή αναφορά και στο κίνημα των Νεότουρκων. Από την άλλη, η αυτοβιογραφική και πιο στοχαστική Ιστανμπούλ του νομπελίστα Ορχάν Παμούκ (Εκδ. Ωκεανίδα, 2005, μτφ. Στέλλα Βρετού) μεταφέρει τον αναγνώστη στα μέσα του 20ού αιώνα. Και αναδεικνύει την τουρκική ματιά σ΄ αυτήν την πόλη, φωτίζοντας όχι πια την κουλτούρα της απόλαυσης, όπως η Λωξάντρα, αλλά το πνεύμα της μελαγχολίας (h z n), ως συλλογική αίσθηση ενός κόσμου που βιώνει τραυματικά την παρακμή του οθωμανικού πολιτισμού και την εισβολή της μοντέρνας εποχής.

Η μόνη αγριότητα που αναφέρεται στη Λωξάντρα είναι η πρώτη σφαγή Αρμενίων στην Πόλη, που οργάνωσε ο Χαμίτ το 1896- η μεγάλη έγινε από τους Νεότουρκους- σε μια εποχή που άλλαζε ο γεωπολιτικός χάρτης στα Βαλκάνια. Η Λωξάντρα κρύφτηκε στο υπόγειο του σπιτιού της και παρακολούθησε από εκεί τον διωγμό των γειτόνων της χωρίς να πολυκαταλαβαίνει τα αίτιά του. Μέχρι τότε οι Τούρκοι ήταν για εκείνην «μια θεομηνία», που όμως την ξεχνούσε όταν ήταν να ψήσει καφέ στον νυχτοφύλακα τον Αλή ή στον Μουσταφά, τον αυγουλά της. Μέχρι τότε οι Ρωμιοί είχαν αρκετά προνόμια αλλά έμεναν εκτός του πολιτικού παιχνιδιού, σαν σε θερμοκήπιο. Γι΄ αυτό και, όπως επισημαίνει ο Πέτρος Μάρκαρης, όταν διαβάζεις τη Λωξάντρα δεν σου περνά από το νου ότι οι πρωταγωνιστές της έζησαν στην πιο άγρια και απάνθρωπη περίοδο τρομοκρατίας που γνώρισε η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Μαρία Ιορδανίδου (1897-1989), άνθρωπος υποψιασμένος και πολιτικοποιημένος, με μια κόρη αριστερή- τη Νέλληκαμένη από τις μετεμφυλιακές διώξεις, πέτυχε ως συγγραφέας κάτι θαυμαστό: μπήκε στο πετσί της ανυποψίαστης ηρωίδας της και απέδωσε το τότε παρόν της χωρίς παράσιτα. Κατάφερε δηλαδή να αποστασιοποιηθεί από την εμπειρία των Σεπτεμβριανών και το ηλεκτρισμένο ελληνο-τουρκικό κλίμα της δεκαετίας του ΄60, το οποίο κυριαρχούσε την εποχή της συγγραφής του βιβλίου, και να δει τα ιστορικά γεγονότα που χρωμάτιζαν την εποχή των ηρώων της, με το δικό τους πνεύμα. Η πολιτική δεν είχε εισβάλει ακόμα στο σπίτι τους και ο φόβος δεν είχε εγκατασταθεί ακόμα στις καρδιές τους. Γι΄ αυτό η Λωξάντρα αντέχει στον χρόνο και ως ντοκουμέντο για τα ήθη και τη νοοτροπία του μέσου Ρωμιού μέχρι τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο· ως ντοκουμέντο μιας ευφορικής καθημερινότητας.

Σήμερα, από τους 350.000 Ρωμιούς έχουν απομείνει στις όχθες του Βοσπόρου χίλιοι οκτακόσιοι, ενώ διεθνώς έχει επικρατήσει το επίσημο όνομα της Πόλης: Ιστανμπούλ. Ωστόσο, παρότι δεν υπάρχει πια η ίδια η κοινωνία που περιέγραψε η Ιορδανίδου, παραμένει ζωντανή η ψυχή της, που τη διέσωσε η συγγραφέας στα βιβλία της, κυρίως στη Λωξάντρα και στις Διακοπές στον Καύκασο. Αυτή είναι η δύναμη της λογοτεχνίας.