Δύο πένες – ένας ρυθμός

Εδγάρδο Κοζαρίνσκι- Σέσαρ Άιρα: δυο Αργεντίνοι συγγραφείς που αγάπησαν τον Μπόρχες αλλά δεν λειτούργησαν ποτέ ως μαθητές του. Διανοούμενοι στην πατρίδα του λαϊκισμού, δεν καλλιεργούν μια εγκεφαλική λογοτεχνία αλλά το αντίθετο: σε συνεπαίρνουν επειδή το αίμα κυλά κάτω από κάθε τους αράδα. Κοσμοπολίτες με γαλλικές αναφορές, 70άρης ο ένας με ρωσικές ρίζες και παράλληλη πετυχημένη καριέρα κινηματογραφιστή, 60άρης ο άλλος με ασυνήθιστη παραγωγή που προκαλεί πανεπιστημιακές μελέτες, είναι δύο μάστορες της μικρής φόρμας σχετικά άγνωστοι ακόμα στην Ελλάδα που όμως θα μας απασχολήσουν σοβαρά. Ο Μολδαβός σωματέμπορος (Πάπυρος, μτφ. Α. Βασώνη) του Κοζαρίνσκι και ο Βαράμο του Άιρα (Καστανιώτης μτφ. Κ. Αθανασίου) είναι δύο υπέροχα ερεθιστικές νουβέλες που (ας είναι καλά ο ειδικός στα λατινοαμερικάνικα πράγματα, Αθανασίου) θα ανοίξουν την πόρτα αντίστοιχα στο Μακριά από πού και στις Νύχτες στο Φλόρες (Καστανιώτης). Την περασμένη εβδομάδα τούς συναντήσαμε στο Μπουένος Άιρες με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη για τις «Κεραίες της εποχής μας» (ΕΤ1, παραγωγή Sm. Αrt, σκην. Γ. Κορδέλλας, Στ.

Μελέας, φωτογραφία Δ. Κορδελάς). Μεταξύ τους είναι πολύ διαφορετικοί τόσο ως συγγραφείς όσο και ως ιδιοσυγκρασίες, όμως έχουν μια κοινή αγάπη: τα τάνγκο (προσοχή, ο τόνος στην παραλήγουσα!) που, όπως υπογράμμισαν, δεν έχουν καμία σχέση με το αργεντίνικο φολκλόρ. «Πρόκειται για μια μυθολογία που εξακολουθεί να είναι ζωντανή», σημείωσε ο Άιρα. Και ο Κοζαρίνσκι συμπλήρωσε ότι σύμφωνα με τον Μπόρχες «τα τάνγκο έφτασαν με τους Ιταλούς μετανάστες, γι΄ αυτό είναι τόσο συναισθηματικά». Εδώ και μια εικοσιπενταετία μάλιστα, ύστερα από τη χρυσή εποχή τους στις δεκαετίες ΄20 και ΄30 και την απαξίωσή τους το ΄60 και ΄70, τα τάνγκο και το ενδιαφέρον για την κουλτούρα τους έχουν αναβιώσει. Εκφράζουν τα βάσανα του έρωτα, και όταν χορεύονται στον (πιο ζωηρό) ρυθμό μιλόνγκα, «νομίζεις ότι βλέπεις μια μονομαχία με μαχαίρια». Κανένας από τους δύο συγγραφείς δεν τα χορεύει, όμως παρ΄ όλα αυτά, τα ακούν φανατικά: ο Άιρα προτιμά τον τραχύ Ρομπέρτο Γκογιενέτσε ενώ ο Κοζαρίνσκι τις μελωδίες του Οσβάλντο Πουγιέζε. Τα παρακολουθεί επίσης συστηματικά σε διάφορες αίθουσες χορού. Εκεί μας μύησε, και καταλάβαμε πως μέχρι τώρα είχαμε μια τελείως στρεβλή εικόνα για τα κλειδιά του ερωτισμού τους.

Η πίστα των θαυμάτων ήταν το Salon Canning, μια μεγάλη σάλα για τάνγκο στο Παλέρμο, το λεγόμενο και «Σόχο» του Μπουένος Άιρες. Βράδυ Δευτέρας 11.30, τα τραπέζια γεμίζουν με ένα κοινό μεικτό, κυρίως μεσοαστικό, και η τελετουργία αρχίζει. Οι γυναίκες κάθονται, και με κινήσεις διακριτικές που έχουν κάτι το πολύ ερεθιστικό βγάζουν κάτω από τα τραπεζομάντιλα τα καθημερινά τους παπούτσια, και φορούν τα παπούτσια- φετίχ του τάνγκο, ψηλοτάκουνα, με λουράκι, κοσμήματα στα πόδια- φτερά στην πίστα. Ο ρυθμός γίνεται επιτακτικός, τα πρώτα ζευγάρια σηκώνονται, αντικρύζονται, αυτοσυγκεντρώνονται, οι μύες τους σε συναγερμό, τα κορμιά σπαθιά, και ξαφνικά, σαν να μπαίνουν σε έκσταση αρχίζουν να γλιστρούν στο παρκέ συντονίζοντας τα βήματά τους σε έναν περίπλοκο διάλογο των ποδιών τους, διάλογο δωρικό, χωρίς ακροβατισμούς, χωρίς σεξουαλικά υπονοούμενα- το αντίθετο απ΄ ό,τι βλέπουμε στα τουριστικά σόου. «Η υπερβολική επαφή των σωμάτων θεωρείται πολύ κακόγουστη», μάς εξηγεί ο Κοζαρίνσκι. «Τα ζευγάρια αγγίζονται στο μάγουλο και στο στήθος αλλά ποτέ στο υπογάστριο. Συνήθως ο άντρας καθοδηγεί τις φιγούρες και παρ΄ ότι μαθαίνει κανείς κάποια βήματα, κάθε ζευγάρι αυτοσχεδιάζει παρακολουθώντας τη μουσική. Η μεγάλη πρόκληση είναι να χορέψει κανείς καλά με έναν παρτενέρ άγνωστο, με τον οποίο δεν έχει εξασκηθεί.

Όμως επειδή η τυχόν άρνηση λογίζεται ως γελοιοποίηση, οι υποψήφιοι παρτενέρ συνεννοούνται από μακριά με νεύματα». Στη μιάμιση, η πίστα είναι γεμάτη. Τα τάνγκο δίνουν σάρκα στον σπαραγμό του χωρισμού, στην κακιά πεθερά, στην αθώα κοπέλα που παραστράτησε, στην άκαρδη γητεύτρα, στον προδομένο άντρα, στην απελπισία, στην περηφάνια, στην εκδίκηση, στο φονικό, στη φυλακή, στη λύτρωση. Η ατμόσφαιρα έχει γίνει υποβλητική. «Κάπως έτσι ένιωσα στην Ελλάδα », είπε ο Κοζαρίνσκι, «όταν πριν από 30 χρόνια άκουσα ρεμπέτικα». «Η γοητεία του Περόν οφειλόταν, λέει, στο ότι έμοιαζε με τον μεγάλο των τάνγκο, τον Κάρλος Γαρδέλ. Ξέρετε… μπριγιαντίνη στα μαλλιά, χαμόγελο αστραφτερό κ.λπ., κ.λπ.». Ο Άιρα προσπαθούσε να δείξει αποστασιοποιημένος πετώντας αυτήν την ατάκα. Ούτε αυτός ούτε ο Κοζαρίνσκι είναι «πολιτικοί» συγγραφείς με την έννοια που είναι οι περισσότεροι Λατινοαμερικανοί ομότεχνοί τους. Κι όμως, ο τρόπος με τον οποίο αναδεικνύουν στα βιβλία τους τις αντιφάσεις της αργεντίνικης κοινωνικής πραγματικότητας- σαν αρχαιολόγος ο Κοζαρίνσκι, σαν προβοκάτορας ο Άιρα- προκαλεί έναν βαθιά πολιτικό προβληματισμό. «Ζούμε ανάμεσα σε πτώματα και φαντάσματα», σχολίασε ο πρώτος. «Πώς να μιλήσω εγώ για τους αγνοούμενους από τον βρώμικο πόλεμο του Βιντέλα;» πρόσθεσε ο δεύτερος. «Ο λόγος ανήκει στους ιστορικούς, στους κοινωνιολόγους κ.ο.κ. Το να παρέμβω εγώ θα ήταν σαν χτύπημα κάτω από τη μέση…». Τι κάνουν λοιπόν; Υπονομεύουν τα στερεότυπα, τους μύθους, τις βεβαιότητές μας· αφυπνίζουν τη σκέψη μας. «Να, για παράδειγμα», γέλασε ο Άιρα, «εγώ δίνω μια διαφορετική ερμηνεία στο μεγάλο θέμα των τάνγκο: όταν η γυναίκα εγκαταλείπει τον άντρα, δεν τον προδίδει αλλά τον ελευθερώνει!».