Ο κοσμικός Ζορμπάς

Kαμία άλλη κατηγορία Νεοελλήνων δεν έχει αιχμαλωτίσει το ενδιαφέρον και τη φαντασία των ξένων, σε Ανατολή και Δύση, όσο οι εφοπλιστές. Η μυθική αίγλη που περιβάλλει μερικούς από αυτούς, με πρώτο και καλύτερο φυσικά τον Ωνάση, δεν υπολείπεται στα μάτια του απλού Ευρωπαίου, Αγγλοσάξονα, Λατινοαμερικάνου, Ασιάτη από εκείνη του Μεγαλέξαντρου ή του Σωκράτη και δεν είμαι βέβαιος ότι το όνομα Αριστοτέλης φέρνει σε περισσότερων τον νου τον φιλόσοφο παρά τον μεγιστάνα.

Η αμύθητη περιουσία, η υπερπολυτελής ζωή, οι εκθαμβωτικές γυναίκες; Σίγουρα. Η πυραυλική κοινωνική απογείωση του αυτοδημιούργητου; Αναμφίβολα, προπαντός για το φαντασιακό ανθρώπων που ζουν σε κοινωνίες με ταξικά στεγανά παγιωμένα εδώ και αιώνες. Η αρχέγονη επικο-ρομαντική συγκίνηση που προκαλούν όσα έχουν σχέση με το ξάνοιγμα στη θάλασσα; Πιθανότατα. Σ΄ όλα αυτά θα πρέπει πάντως να προστεθεί ένα στοιχείο λεβαντίνικου εξωτισμού, ένα μείγμα πονηριάς, φιληδονίας, καπατσοσύνης, αμοραλισμού, οργιαστικής απόλαυσης της δύναμης, «έξω καρδιά» τρόπου διασκέδασης, περιφρόνησης όλων των κανόνων και των καλών τρόπων, ακαταμάχητα γοητευτικής χυδαιότητας. Κι ας μην είχαν όλοι οι μεγάλοι Έλληνες εφοπλιστές τέτοια προσωπικότητα. Αρκεί ένας Ωνάσης. Γιατί, ιδιαίτερα για τους Δυτικούς, ο Ωνάσης μιλούσε κα τευθείαν στον κύριο Χάυντ που έκρυβαν στα τρίσβαθα του καθωσπρέπει αστικού εαυτού τους.

Οι οικογενειακές τραγωδίες που τον περίμεναν στο τέλος και που συνεχίστηκαν μετά τον θάνατό του; Μα αυτές δεν κάνουν άλλο από το να ποικίλλουν και να διαιωνίζουν τον μύθο του: νά λοιπόν που αυτός ο Κροίσος της ναυτιλίας, αυτός ο Παν της διεθνούς κοσμικής ζωής ήταν τελικά τρωτός όπως όλοι οι άνθρωποι, τώρα δεν έχουμε λόγους μόνο για να τον θαυμάζουμε αλλά και για να τον συμπονούμε, επιπλέον αισθανόμαστε δέος για την ασυνήθιστη σκληρότητα με την οποία τον χτύπησε η Μοίρα- ή μήπως θα έπρεπε να πούμε η Νέμεσις, που με τον φοβερό τρόπο της αρχαίας τραγωδίας επανέφερε στα ανθρώπινα μέτρα μια ζωή σημαδεμένη από την ύβρι της υπερβολής;

Στην πινακοθήκη χαρακτήρων της ελληνικής εφοπλιστικής εποποιίας, το ένα άκρο κατέχει ο Γιάννης Λάτσης, ο «καπετάν Γιάννης», ένας απόλυτα λαϊκός τύπος, που δεν προσπαθούσε να κρύψει ούτε την ταπεινή καταγωγή του ούτε την αγραμματοσύνη του. Το άλλο άκρο καταλαμβάνει ο Σταύρος Νιάρχος, ο μεγάλος αντίζηλος του Ωνάση, ραφινάτος, καλλιεργημένος και ψυχρός. Ο Ωνάσης βρίσκεται κάπου ενδιάμεσα. Ναι, αλλά πού ακριβώς; Αδύνατο να πούμε. Δεν υπάρχει «ακριβώς» γι΄ αυτή την πρωτεϊκή μορφή, αυτόν τον απρόβλεπτο άνθρωπο, που μπορούσε να καταφέρει σχεδόν τα πάντα, με μόνο μία εξαίρεση: ν΄ αγαπήσει κάποιον άλλο εκτός από τον εαυτό του. Δεν ήταν αμόρφωτος, ούτε όμως και αληθινά μορφωμένος- άλλωστε η μόρφωση και ο πολιτισμός είχαν γι΄ αυτόν αξία μόνον αν μεταφράζονταν σε χρήμα. Δεν παρίστανε τον αριστοκράτη (στην πραγματικότητα του άρεσε να γελοιοποιεί τους αριστοκράτες), σίγουρα όμως ψοφούσε για το λούστρο της αριστοκρατικής ζωής. Παρά την κοινή πεποίθηση, δεν ήταν άσσος στις επιχειρηματικές προβλέψεις, ήξερε όμως άριστα να ελίσσεται και ν΄ αλλάζει έγκαιρα ρότα. Μπορούσε να γίνει ακραία αισθηματίας και γενναιόδωρος, όπως όλοι οι εγωπαθείς, αλλά ακόμα πιο ακραίος και συχνός ήταν ο κυνισμός του.

Αν ο Ζορμπάς έγινε για τους ξένους το πρότυπο του Έλληνα ευγενούς άγριου, ο Ωνάσης ήταν γι΄ αυτούς το πρότυπο του Έλληνα κοσμικού άγριου. Με τον Ωνάση, η βαρβαρότητα έγινε σαλονάτη. Αυτός ο ανέμελα και προκλητικά ατσούμπαλος Λεβαντίνος με τη γρυπή μύτη ήξερε να γλεντάει ο ίδιος και να διασκεδάζει τις διασημότητες που καλούσε στη «Χριστίνα» επιδεικνύοντας, προσφέροντας απλόχερα και ταυτόχρονα εξευτελίζοντας με τη σαδιστικά άξεστη συμπεριφορά του όλα όσα εκτιμά η καλή κοινωνία: τα πολυτελή ντεκόρ, τα σοφιστικέ εδέσματα, τα πανάκριβα κρασιά, την υψηλή τέχνη ως σύμβολο κοινωνικής περιωπής, το σαβουάρ βιβρ και πάνω απ΄ όλα, φυσικά, το χρήμα.

Από αυτή τουλάχιστον την άποψη ο Ωνάσης δεν ήταν μόνο συναρπαστικός αλλά και σχεδόν συμπαθητικός. Έκανε τις αξίες της άρχουσας τάξης καθρέφτη της ίδιας της κενότητάς της. Ήταν σαν να έλεγε στους υψηλούς καλεσμένους του, δέστε, όλα όσα λατρεύετε εγώ τα αγοράζω και τα πασαλείβω πάνω σας και μετά διασκεδάζω βλέποντάς σας να γλείφεστε σαν ξαναμμένες σκύλες. Και ποιος τάχα από τους μεγαλώνυμους με τους οποίους συναναστρεφόταν ή διασταυρώθηκε σε κάποια φάση της ζωής του ήταν καλύτερός του; Ο Τσόρτσιλ; Ένα γέρικο, νωθρό μπουλντόγκ, ένας πληκτικός μπεκρής. Ο Τζον και ο Ρόμπερτ Κένεντι; Σεξομανείς, εξουσιομανείς και υποκριτές. Ο πρίγκιπας Ρενιέ; ΄Ενας άχρωμος, άοσμος και άγευστος ηγεμονίσκος. Η Τζάκι, η μυθοποιημένη (και κατόπιν απομυθοποιημένη χάρη στον Ωνάση) προεδρική χήρα; Μια υπολογίστρια, φιλάργυρη και ανατριχιαστικά άδεια μικροαστή. Ακόμα και η θεά της όπερας, η Κάλλας, συμπεριφερόταν συχνά σαν μέγαιρα και, πράγμα χειρότερο, εκμαυλιζόταν από το λούσο πολύ ευκολότερα απ΄ όσο εκείνος.

Παρακολουθώντας τις περιγραφές της κοινωνικής ζωής των κύκλων που κατακτούσε ή δημιουργούσε γύρω του ο Σμυρνιός μεγαλοεφοπλιστής, αισθανόμαστε πως εκτός από κούφια πρέπει να ήταν και φοβερά ανιαρή για τους ίδιους τους συμμετέχοντες, αν της αφαιρέσουμε τη ναρκισσιστική ηδονή της επίδειξης. Μια ζωή άξια ν΄ απασχολήσει μόνο τις κουτσομπολίστικες φυλλάδες. Ο Ωνάσης βάσισε πάνω της τον μύθο του, πιστεύοντας σ΄ αυτόν λιγότερο ίσως απ΄ όσο όλοι οι άλλοι. Βγαίνοντας κάποτε μεθυσμένος από τις τουαλέτες του παριζιάνικου Crazy Ηorse, ξεκούμπωσε το παντελόνι του, έβαλε το πέος του στο πιατάκι για τα πουρμπουάρ και φώναξε: «Νά το μυστικό μου. Σεξ και χρήμα!» Όλα τ΄ άλλα υπήρχαν μόνο στη φαντασία ανθρώπων που πιστεύουν πως το άγγιγμα του Μίδα φέρνει τα ίδια αποτελέσματα με το φιλί των Μουσών ή με το λυχνάρι του Αλαντίν.

Γι΄ αυτό, το ύφος της βιογραφίας του Ωνάση από τον Φορεστιέ, ένα ύφος που μπορεί να μας ενοχλήσει κάπως στην αρχή, φαίνεται τελικά δικαιολογημένο και ταιριαστό στο αντικείμενό του: επιτηδευμένα κομψό, επιμελώς ρηχό, ελαφρώς μπλαζέ και ώρες ώρες βαριεστημένα ειρωνικό. Ένα ύφος που αφήνει τη γεύση ξεθυμασμένης σαμπάνιας. Γιατί αυτή είναι και η αίσθηση που μένει από το στροβίλισμα εκείνου του κόσμου μέσα στο χρυσό κουκούλι της χλιδής, της επιπόλαια φανταχτερής ευδαιμονίας και του αγορασμένου γοήτρου. Και ίσως ο μόνος λόγος να τον θυμόμαστε είναι ότι ο σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής του ήταν ένας άνθρωπος ασύγκριτα πιο ενδιαφέρων, πιο ανθρώπινος τελικά από τους επιγόνους του- τα golden boys της εποχής μας.