Δύσβατο το μονοπάτι της αυτογνωσίας

«ΕΓΩ ΕΙΜΑΙ ΠΡΟΣΓΕΙΩΜΕΝΟΣ ΚΑΙ ΓΗΙΝΟΣ.
ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΘΑΥΜΑΖΩ ΤΗΝ ΑΙΓΛΗ ΜΙΑΣ ΤΕΤΟΙΑΣ
ΣΠΑΝΙΑΣ ΥΠΑΡΞΗΣ, ΔΕΝ ΜΠΟΡΩ
ΟΜΩΣ ΝΑ ΜΠΩ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΚΑΙ ΝΑ ΕΙΣΧΩΡΗΣΩ
ΣΤΑ ΜΥΧΙΑ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ ΤΗΣ,
ΟΠΩΣ ΜΕΡΙΚΕΣ ΦΟΡΕΣ ΝΟΜΙΖΩ ΟΤΙ ΤΟ ΚΑΤΑΦΕΡΝΩ
ΜΕ ΠΡΟΣΩΠΑ ΠΟΥ ΠΛΗΣΙΑΖΟΥΝ
ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΤΗΝ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΑΠΛΟΥ ΑΝ
ΘΡΩΠΟΥ»
Πρώτη φορά ήρθα σε επαφή με το πεζογραφικό έργο του Βρετανού συγγραφέα Σόμερσετ Μομ (1874-1965) πριν από είκοσι χρόνια, όταν έπεσε στα χέρια μου το μυθιστόρημα με τον παράξενο τίτλο Το φεγγάρι και μια πεντάρα (Αρσενίδης, 1988). Όπως και στην περίπτωση της συμπατριώτισσάς του, της Δάφνης Ντι Μοριέ, δεν μου έκανε τόσο εντύπωση η επιτηδειότητά του στην ανάπτυξη της πλοκής όσο η σπάνια ικανότητα στη δημιουργία επιβλητικής ατμόσφαιρας- και, στη δική του περίπτωση, ένα χάρισμα επιπλέον: η λεπτή, διεισδυτική ειρωνική παρατήρηση, ένα σταθερό αφηγηματικό μειδίαμα που ακολουθεί τους ήρωες σε όλα τους τα βάσανα, δίχως να τους εμπαίζει, βαθιά συμπονετικό.

Από το Φεγγάρι και μια πεντάρα (1919), όπου μεταπλάθει μυθιστορηματικά την ιστορία του Πολ Γκογκέν, του μετεμπρεσιονιστή ζωγράφου που εγκατέλειψε την «πολιτισμένη» Γαλλία και κατέφυγε στην «πρωτόγονη» Ταϊτή έως την Κόψη του ξυραφιού (1944) μεσολαβεί ένα τέταρτο του αιώνα- και στο διάστημα αυτό ο Σόμερσετ Μομ καθιερώνεται στο καλλιτεχνικό προσκήνιο, πρωτίστως ως θεατρικός συγγραφέας αλλά και δευτερευόντως ως ολιγογράφος πεζογράφος. Παρ΄ ότι δεν απομακρύνεται από το θεματικό μεδούλι του Φεγγαριού – το οποίο, άλλωστε, και μνημονεύει εδώ, στις πρώτες κιόλας σελίδες- η διεθνής του αναγνώριση του επιτρέπει να κρατήσει στο Ξυράφι έναν από τους πρωταγωνιστικούς ρόλους, χωρίς να αλλάξει το όνομά του ή να μεταμφιέσει την περσόνα του: είναι ο «κύριος Μομ» που περιφέρεται με κοσμοπολίτικη άνεση ανάμεσα στο Σικάγο και τη Γαλλική Ριβιέρα του Μεσοπολέμου και καταγράφει με χειρουργική ακρίβεια τα πάθη των τόσο ετερόκλητων συγχρόνων του.

Κεντρομόλος
Παρά την αδρή αποτύπωση και παρέλαση πλήθους ηρώων στην Κόψη του ξυραφιού , αφηγηματική κεντρομόλος δύναμη είναι μία και μοναδική: ο Αμερικανός Λάρι Ντάρελ. Άλλος άνθρωπος στρατεύτηκε ο Λάρι στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο- σχεδόν έφηβος ακόμη, δεκαεπτά χρονώνκαι άλλος άνθρωπος επέστρεψε. Το ελαφρύ άγγισμα του θανάτου θα του δώσει την ελάχιστη εκείνη αναγκαία ώθηση που θα τον ξεστρατίσει ανεπιστρεπτί. Δεν θα σπουδάσει, δεν θα βγάλει λεφτά, δεν θα κάνει καριέρα, δεν θα παντρευτεί την αγαπημένη του.

Ο Λάρι θα γυρίσει όλο τον κόσμο, συχνά δουλεύοντας χειρονακτικά και, τόσο σε καθολικά μοναστήρια όσο και σε ινδουιστικές σκήτες, αυτός ο τύποις Προτεστάντης θα αναζητήσει… τον Θεό, άραγε;

Όχιαπαντάει ο Μομ, σαγηνευμένος από τον ήρωά του. Την ηχηρή απουσία του Θεού από τα ανθρώπινα. Τη σκανδαλώδη παρουσία του κακού στον κόσμο. «Αν ένας πανάγαθος και παντοδύναμος Θεός δημιούργησε τον κόσμο», αναρωτιέται ο Λάρι, «γιατί δημιούργησε το κακό; […] Μου φαινόταν σαν να στέλνεις κάποιον κάπου με μια παραγγελία, και μόνο και μόνο για να του κάνεις πιο δύσκολη την αποστολή, χτίζεις έναν λαβύρινθο που πρέπει να τον περάσει, ύστερα σκάβεις μια τάφρο και τη γεμίζεις νερό και πρέπει να την περάσει κολυμπώντας, και τέλος έναν τοίχο που πρέπει να τον σκαρφαλώσει. Δεν ήμουν πρόθυμος να πιστέψω σ΄ έναν πάνσοφο Θεό που δεν διαθέτει κοινή λογική».