Δυο ματιές, ένα όραμα

Ντανιέλ Τσαβαρία- Λεονάρδο Παδούρα: τα πρώτα ονόματα της κουβανικής λογοτεχνίας με Λ κεφαλαίο. Ο 76χρονος «Ελ Τσάβα» από την Ουρουγουάη και ο 54χρονος «Κουβανός Χάμετ» είναι δύο συγγραφείς διαβαστεροί, βραβευμένοι και επιτυχημένοι, που με όχημα την αστυνομική πλοκή εξερευνούν το σοσιαλιστικό παράδειγμα της Κούβας, αλλά και το λατινοαμερικάνικο όραμα «αλλαγής». Δάσκαλος και μαθητής στη δεκαετία του ΄70 (ο πρώτος δίδασκε Έλληνες κλασικούς στο Πανεπιστήμιο της Αβάνας και ο δεύτερος σπούδαζε Λογοτεχνία), φίλοι αργότερα, φαίνεται πλέον να έχουν απομακρυνθεί. Διότι τα πράγματα σ΄ αυτόν τον τόπο, που το στερεότυπο τον θέλει πατρίδα της σάλσα, των πούρων και της ηδονής, είναι πολύ πιο σύνθετα απ΄ ό,τι φαίνονται στα ευρωπαϊκά μάτια μας. Και η σοσιαλιστική Κούβα δεν είναι ούτε παράδεισος, όπως τη θέλουν κάποιοι ρομαντικοί προτάσσοντας το παράδειγμα του Τσε Γκεβάρα, αλλά ούτε και κόλαση, όπως επιμένουν όσοι δαιμονοποιούν τον Φιντέλ Κάστρο και, μέσα απ΄ αυτόν, την επανάσταση που έδιωξε τον δικτάτορα Μπατίστα το 1959. Τώρα που με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη συναντήσαμε τους δύο συγγραφείς εκεί, στη βάση τους, για τις «Κεραίες της εποχής μας» (ΕΤ1, παραγωγή Sm. art, σκηνοθεσία Γ. Κορδέλας, φωτογραφία Δ. Κορδελάς, μετάφραση Κ. Αθανασίου), είδαμε αυτό που οι ντόπιοι ονομάζουν «κουβανική ιδιαιτερότητα» στη διαχείριση των κοινωνικοπολιτικών αντιφάσεων. Ο Τσαβαρία, που στα νιάτα του συντάχθηκε με τους γκεβαρικούς αντάρτες της Κολομβίας, τη βλέπει με τα μάτια της γενιάς που οικοδόμησε την Επανάσταση και δίνει έμφαση στα θετικά του συστήματος. Ενώ ο Παδούρα, που ως φοιτητής παρουσίασε «ιδεολογικά προβλήματα», τη βλέπει με τα μάτια της πρώτης γενιάς που βίωσε την εδραίωση της Επανάστασης και δίνει έμφαση στους ανθρώπους της και την καθημερινότητά τους.

«Η κατάσταση στην σημερινή Κούβα μοιάζει μάλλον με Καθαρτήριο», μάς εξηγούσε ο Παδούρα ( Τοπίο χαμένο στην ομίχλη, Αντιός Χέμινγουεϊ και, σύντομα, Μάσκες, μτφ. Κ. Αθανασίου, Εκδ. Καστανιώτης). «Η Επανάσταση δρομολόγησε σημαντικές αλλαγές στην κοινωνία σχετικά π.χ. με τη θέση της γυναίκας, τις διακρίσεις, τον αναλφαβητισμό κ.ά., πραγματοποίησε τον εκδημοκρατισμό στην υγεία, έφερε μια έκρηξη στην κουλτούρα, ωστόσο το οικονομικό σύστημα που εισήγαγε δεν λειτούργησε. Είναι σπουδαίο να δίνεις τη δυνατότητα στον μαύρο να πάει στο πανεπιστήμιο για να γίνει γιατρός, αυτό όμως δεν έχει κανένα νόημα όταν ο γιατρός με τον μισθό του δεν μπορεί να ζήσει.

Έπειτα, οι ελλείψεις στα είδη πρώτης ανάγκης είναι καθημερινές- αυτήν την εποχή π.χ. λείπει το κρέας αφού το κράτος καθυστερεί τις πληρωμές (το 80% είναι εισαγωγής) και το λίγο που υπάρχει διοχετεύεται στις τουριστικές μονάδες. Αλλά και το εμπάργκο είναι μια πραγματικότητα: χρειάστηκε λ.χ. να αφαιρέσουμε τα εξαρτήματα προέλευσης ΗΠΑ από κάποια ιατρικά μηχανήματα που αγοράσαμε και να τα αντικαταστήσουμε αγοράζοντας άλλα απ΄ αλλού…». Τελείως διαφορετική είναι η προσέγγιση του Τσαβαρία ( Χαιρετίσματα στον θείο, Αν με ξαναδείτε γράφτε μου, Το κόκκινο στο φτερό του παπαγάλου, Όλα εδώ πληρώνονται κ.ά., Εκδ. Οpera, μτφ. Κρ. Ηλιόπουλος) που δεν αρνείται ότι «υπάρχουν ελλείψεις, προβλήματα, αδικίες, λάθη», αλλά, όπως λέει, «όλα αυτά τα αντιμετωπίζω με επιείκεια, αφού είναι δικαιολογημένα στο πλαίσιο μιας ιστορικής επαναστατικής διαδικασίας. Αν μάλιστα σκεφτείτε πώς εφαρμόζονται στις δυτικές δημοκρατίες τα συνθήματα π.χ. της Γαλλικής Επανάστασης για Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφότητα, ή τα συνθήματα περί ελευθερίας της Έκφρασης και του Τύπου, θα δείτε ότι από πίσω κρύβονται τα ψέματα της αστικής τάξης που μας έχουν δηλητηριάσει. Γι΄ αυτό κι εγώ λέω ότι η Κούβα είναι πολύ πιο ελεύθερη από άλλες χώρες που θεωρούνται δημοκρατικές. Εδώ τουλάχιστον δεν έχουμε εργοστασιάρχες-τύραννους όπως στην Ιταλία, που μπορούν να προσβάλλουν τους εργάτες, να τους αφήνουν ανασφάλιστους ή να τους απολύουν όποτε θέλουν!».

Η Κούβα αλλάζει, περισσότερο επειδή αλλάζει η νοοτροπία των ανθρώπων της και λιγότερο επειδή το καθεστώς αποδυναμώθηκε μετά το 1989 ή επειδή φιλελευθεροποιήθηκε μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Ραούλ Κάστρο. Η «ειδική περίοδος» της οικονομικής κρίσης (1990-1996) που γέννησε την ηθική κρίση και έσπρωξε την κοινωνία σε μια εκπόρνευση σε κάθε επίπεδο άφησε βαθιά σημάδια. Ακόμα θυμάται ο Παδούρα τον εαυτό του να μαγειρεύει τις φλούδες από μπανάνες, ακόμα ο Τσαβαρία δικαιολογεί τις πουτάνες στα γραπτά του. Όμως η τρομερή εκείνη περίοδος ανέδειξε και τη δύναμη και την επινοητικότητα αυτού του λαού να ξαναστήνει τη ζωή του αλλιώς. Αυτό αισθάνθηκα πως κρύβεται μέσα στα ξεδοντιασμένα σπίτια και τα ξεχαρβαλωμένα αυτοκίνητα ή τις υπέροχες ρημαγμένες επαύλεις του 19ου αι. που αντικρύζει ο επισκέπτης, αυτό κρύβεται κάτω από τις νότες της πολυπαθούς «Γκουανταναμέρα» που πνίγουν τους τουρίστες, αυτό πίσω από το σύνθημα για τα 51 χρόνια της επανάστασης που τρέχει σαν λάιτ μοτίφ στους τοίχους της Αβάνας, αυτό και στα μάτια των Κουβανών πριν σου χαμογελάσουν.

«Η επανάσταση είναι εδραιωμένη στην Κούβα παρά τα προβλήματά της και προς την ίδια κατεύθυνση του σοσιαλισμού βαδίζουν και η Βενεζουέλα, το Εκουαδόρ, η Βολιβία.

Αυτό θα είναι το μέλλον της Λατινικής Αμερικής αν δεν τη βομβαρδίσουν όπως το Ιράκ», κατέληξε ο Τσαβαρία. Και ο Παδούρα δεν το αρνήθηκε: «Όσα στρεβλωμένα οράματα κι αν έχουμε δει, εξακολουθούμε να έχουμε ανάγκη την ουτοπία».