Εμπνευσμένο πολυβιβλίο

Ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ το 1913, οι Εβραίοι του συνοικισμού Κάμπελ το 1932 και οι 9.000

που εξευτελίστηκαν δημόσια το 1942 πριν οδηγηθούν μαζί με άλλους 50.000 στα στρατόπεδα εξόντωσης, ο καπνοβιομήχανος Νικόλαος Μοσκώφ το 1938, ο Γιάννης Ζεύγος που θα κατέθετε ως εκπρόσωπος του ΕΑΜ στη βαλκανική επιτροπή του ΟΗΕ το 1947, ο Αμερικανός ανταποκριτής Τζορτζ Πολκ που θα συναντούσε τον Μάρκο Βαφειάδη στο αρχηγείο του το 1948, οι γυναίκες-θύματα του «δράκου» το 1959, ο βουλευτής της Αριστεράς Γρηγόρης Λαμπράκης το 1963, ο αντιστασιακός Γιάννης Χαλκίδης το 1967, ο πρώην βουλευτής της ΕΔΑ Γιώργος Τσαρουχάς το 1968, ο Σέρβος μαθητής Μάρκο Μπουλάτοβιτς το 1998, ο Νιγηριανός μικροπωλητής CD Τόνι Όουα το 2008… Όλοι τους είναι συνδεδεμένοι με φονικά συμβάντα που έχουν σημαδέψει τη Θεσσαλονίκη από την ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος μέχρι σήμερα. Εκατόν ογδόντα τέτοια εγκλήματα, πολιτικά ή κοινωνικά, μαζικά ή μεμονωμένα, «σημαντικά» ή «ασήμαντα», έγιναν η βάση μιας ιδιαίτερης χαρτογράφησης της συμπρωτεύουσας, η οποία ανέδειξε τη σχέση φόνου- λήθης- αστικότητας, και γέννησε μια πρωτοποριακή έκθεση στο πλαίσιο της 2ης Μπιενάλε Θεσσαλονίκης καθώς και ένα συναρπαστικό πολυβιβλίο με ελκυστικές υπογραφές, που πωλείται στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (όμως θα έπρεπε να υπάρχει σε όλα τα σοβαρά βιβλιοπωλεία). Είναι ένα βιβλίο- σταυρόλεξο που ακολουθεί τη μεταμοντέρνα λογική της συναγωγής αφηγήσεων, αλλά μπορεί να περιγραφεί και ως τρισδιάστατο βιβλίο, αφού ό,τι διαβάζουμε το βλέπουμε να προβάλλεται στον πολεοδομικό ιστό της πόλης. Έχει το μέγεθος των βιβλίων τσέπης, αλλά τον όγκο ενός κουτιού, αποτελείται από 14 συμπληρωματικά τευχίδια με μεγάλο τυπογραφικό ενδιαφέρον (σελίδες μοιρασμένες στη μέση για παράλληλες ανάγνώσεις, διχρωμία- μαύρα για την ελληνική γλώσσα και μπλέ για την αγγλική μετάφραση όλων των κειμένων κ.ά.) και λειτουργεί σε πολλά επίπεδα. Είναι ένα συλλογικό αφήγημα της πόλης με πολιτική διάσταση, όπου διαβάζουμε τις περιγραφές των εγκλημάτων ως αστυνομικά διηγήματα παράλληλα με σπαράγματα από δικογραφίες, ιατροδικαστικές εκθέσεις, μαρτυρίες, αναλύσεις κ.λπ. ενώ βλέπουμε και φωτογραφίες (π.χ. από τις κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις του Τσαρουχά ή από την περιοχή του εβραϊκού νεκροταφείου πάνω στο οποίο κτίστηκαν τα Πανεπιστήμια Θεσσαλονίκης), σχεδιαγράμματα (π.χ. για την εκπαραθύρωση του Όουα), χάρτες (π.χ. της πορείας δραστών και θυμάτων πριν από τα εγκλήματα)- πάντα με κωδικοποιημένα τα ονόματα, έτσι που ο αναγνώστης γίνεται λιγάκι ανασκαφέας- αρχαιολόγος. Είναι ταυτόχρονα μια ιστορική μελέτη βασισμένη σε πρωτότυπο υλικό, ένα πολιτικοφιλοσοφικό δοκίμιο που συνομιλεί με στοχαστές όπως ο Μπαντιού, ο Φουκώ, ο Μπένγιαμιν ή ο Λακλάου, ένα αρχιτεκτονικό έργο που αναδεικνύει την κτιριακή υποδομή του φόνου και εν τέλει ένα σύνθετο έργο τέχνης που πυροδοτεί έναν ερεθιστικό προβληματισμό για τα σύγχρονα αστικά κέντρα και τον βάρβαρο εκσυγχρονισμό τους. Τίτλος του: Ανίσχυρα μνημεία.

«Ανίσχυρα μνημεία», είναι τα ίχνη της ανησυχητικής ενέργειας που αφήνουν στον οργανισμό της πόλης τα διάφορα τραύματα- αιματηρά συμβάντα τα οποία απωθούνται (αρχειοθετούνται ως γεγονότα, διαγράφονται από τον κοινό ορίζοντα ή αποσιωπούνται) για χάρη της συνοχής της κοινότητας. Το έργο Ανίσχυρα μνημεία μάς δείχνει λοιπόν (χωρίς ηθικολογική διάσταση) πώς κτίζεται η συλλογική λήθη προκειμένου να διαφυλαχθεί ο αστικός χαρακτήρας της Θεσσαλονίκης και μάς καλεί να αποκτήσουμε συνείδηση αυτής της λήθης υποστηρίζοντας ωστόσο ότι παρ΄ όλα αυτά, «κάτι πρέπει να σωθεί πριν ξεχάσουμε», όπως σημειώνει ο καθηγητής Αρχιτεκτονικής και συγγραφέας Αριστείδης Αντονάς, ψυχή του όλου εγχειρήματος. Μαζί του, το επεξεργάστηκαν οι Φ. Ωραιόπουλος και Αλ. Δάλλας, η πραγμάτωσή του ως παραγγελία του ΚΜΣΤ οφείλεται στις επικεφαλής του Κ. Κοσκινά και Μ. Τσαντσάνογλου, και μεταξύ των συμμετεχόντων είναι οι Λιάκος, Αβδελά, Αθανασίου, Αναστασιάδης, Μόλχο, Βαρόν, Δορδανάς, Σακελλαρόπουλος, Σταυρακάκης, Λαλιώτου, Δημητριάδης, Σερέφας, Λυκεσάς, εγκληματολόγοι, ιατροδικαστές, αστυνομικοί κ.ά. Η Θεσσαλονίκη, μάς εξηγούν, παραλαμβάνεται το 1913 ως τυπική ανατολίτικη, κοσμοπολιτική- πολυεθνική- πολυθρησκευτική πόλη, και μετεμφυλιακά μεταμορφώνεται, γίνεται μονοεθνική και τώρα ξανά πολυεθνική, όμως με τελείως άλλη ηθικοπολιτική στάση απέναντι στη διαφορετικότητα. Αν λοιπόν διαβάσουμε τη σύγχρονη ιστορία της μέσα από τα εγκλήματα που τη στοιχειώνουν, θα δούμε ότι το πολιτικό αίμα έρρεε στο κέντρο της πόλης κάθε φορά που η εξουσία αισθανόταν ότι απειλείται, και πως από το ΄80 που αλλάζει η ανθρωπογεωγραφία της, οι θύλακοι της βίας μετατοπίζονται προς τα δυτικά. Αλλά θα δούμε κι ότι σήμερα που πολλαπλασιάζονται τα εγκληματικά συμβάντα μεταξύ ανθρώπων με ανεξακρίβωτα στοιχεία- κυρίως μεταναστών- η πόλη τα αφήνει ανεξιχνίαστατα αρνούμενη σχεδόν να τα διαχειριστεί, κάτι που φανερώνει μια δυσλειτουργία η οποία θα μπορούσε να προαναγγέλλει τη βαρβαρότητα.

Η οργάνωση της λήθης στο όνομα της αστικής συμβίωσης μπορεί λοιπόν να αποβεί προβληματική αφού σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να καλλιεργήσει την ανοχή στο έγκλημα. Όλα αυτά μοιάζουν λίγο δύσπεπτα για τους μη ειδικούς, ωστόσο οι δυσκολίες του αναγνώστη διαλύονται μόλις μπαίνει στο παιχνίδι συνδυάζοντας τεύχη και υλικά. Γι΄ αυτό θα άξιζε να επαναληφθεί και η σχετική έκθεση στην Αθήνα. Τότε θα μπορέσουν όλοι να δουν ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα «ανίσχυρα μνημεία» που δεν περιλαμβάνεται στο βιβλίο: τις ανακριτικές εκθέσεις του Χρήστου Σαρτζετάκη με τις προσωπικές σημειώσεις του, που αποκαλύπτουν τη στρατηγική του ώστε να αποδειχθεί ότι ο θάνατος του Γρηγόρη Λαμπράκη σκηνοθετήθηκε από το παρακράτος της Δεξιάς ως ατύχημα, αλλά ήταν δολοφονία.