Επιφυλλίδα

Το θεατρικό φινάλε της ζωής του
Του Κώστα Λογαρά

Είναι άραγε η ταχύτητα με την οποία εκτυλίσσονται τα γεγονότα πάνω στη σκηνή; Είναι η πετυχημένη διασκευή ενός «αριστουργηματικού μυθιστορήματος»; Ή μήπως η ερμηνεία των ηθοποιών, τα σκηνοθετικά ευρήματα του Σταμάτη Φασουλή που οργάνωσε έναν τεράστιο όγκο υλικού με φαντασία και αίσθημα;

Είναι όλα αυτά, αλλά κυρίως η εξαίσια γλώσσα του Ταχτσή, οι εκφραστικές εναλλαγές ενός ολοζώντανου προφορικού λόγου που κρατούν τον θεατή σε συνεχή εγρήγορση και δεν τον αφήνουν να χαλαρώσει.

Ο Σταμάτης Φασουλής βρήκε τον τρόπο να μεταφέρει στη σκηνή ένα «επίτευγμα της μεταπολεμικής μας λογοτεχνίας» όπως χαρακτηρίζει ο Λίνος Πολίτης«Το τρίτο στεφάνι» . Το πιο πολυσυζητημένο, ίσως, έργο της νεώτερης λογοτεχνίας- αυτό και το«Κιβώτιο»του Αλεξάνδρου – που διατηρεί ατόφια, σαράντα χρόνια αφότου γράφτηκε, τη φρεσκάδα του ελληνικού λαϊκού λόγου. (Η γλώσσα τού μυθιστορήματος έχει μείνει ανέγγιχτη, οι διάλογοι αυτούσιοι και μόνο δομική επεξεργασία του κειμένου έγινε με τρόπο άρτιο απ΄ τον Θανάση Νιάρχο και τον Σταμάτη Φασουλή).

Πόσο πέτυχε το σκηνοθετικό εγχείρημα θα το πουν οι κριτικοί. Όμως, παρά τα όσα ήδη γράφονται και θα γραφτούν, ας μου επιτραπεί να μιλήσω με τη ματιά του αναγνώστη που τον συναρπάζει η ελληνικότητα του κειμένου, η λαϊκή του γλώσσα ηγεμάτη χυμούς και συναρπαστικό ρυθμό· γλώσσα λαχταριστή σαν δροσερό νερό και βάλσαμο.

Αυτά τα ελληνικά μιλώντας μια πλειάδα εξαιρετικών ηθοποιών καταφέρνουν να αναβιώσουν εποχές, να ξαναζωντανέψουν μνήμες της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας και να αναπαραστήσουν τη ζωή όπως αυτή εξελισσόταν πέρα απ΄ τα αστικά κέντρα: στους λαϊκούς και προσφυγικούς συνοικισμούς.

Δεν γνωρίζω την καταγωγή τής κυρίας Νένας Μεντή, αλλά κανέναν άλλον τόπο δεν μπορώ να φανταστώ από τη Σμύρνη. Ο ανελέητος (αυτο)σαρκασμός της, η ιδιάζουσα εκείνη προφορά τού «μωρ΄ σύ», με ύφος υπαινικτικό και παιγνιώδες, κι ακόμα η βιωμένη τραγικότητα, ο δυναμισμός της έχει ρίζα, είμαι σίγουρος, μικρασιάτικη.

Η σπιρτάδα στο βλέμμα τής Εκάβης της, η επινοητικότητα και προπαντός το πείσμα της: άλλοτε ν΄ ανασηκώνει το φρύδι της απαξιωτικά κι άλλοτε να κατεβάζει τις άκριες των χειλιών της με απογοήτευση για τα δεινά της, κι ύστερα πάλι να τινάζεται όρθια και μ΄ ένα «πάμε παρακάτω» να συνεχίζει τη ζωή. Μάνα τραγική, ευτυχισμένη σύζυγος Εκάβη, απατημένη γυναίκα κι εκδικητική μαζί, αλλά και βαθιά ανθρώπινη. Ίδια με τις πρόσφυγες γυναίκες του χαμού, τις τετραπέρατες Σμυρνιές που πάσχιζαν πεισματικά να τα βγάλουν πέρα και να επιβιώσουν. Γυναίκες που σου προκαλούσαν δέος αλλά και σε δίδασκαν ζωή. Αυτές ζωντανεύει στη σκηνή η κυρία Νένα Μεντή.

Η Εκάβη της είναι ένα ολόγλυφο κομμάτι Ελλάδας. Με τις αντιφάσεις της, τον δυναμισμό και τις αμφιθυμίες της, την αθωότητα και μαζί την πονηριά της. Η λαϊκιά μάνα που αγαπάει ασφυκτικά και καρυδώνει όσους βρίσκονται κοντά της, που λατρεύει τα αγόρια της και συγχρόνως εννοεί να τα εξουσιάζει. Κι όμως, μπορεί να υπομένει τα μύρια όσα απ΄ τ΄ αρσενικά παιδιά της σάμπως να υπηρετεί, θαρρείς, τον κοινωνικό της ρόλο ή τη μοίρα της σαν θηλυκού. Γυναίκα τρομερή που συμβιβάζεται μόνο για να επιβιώσει κι όμως την ίδια ώρα καταφέρνει να κρατάει την αξιοπρέπειά της. Έστω, και για λίγο. Μετά, πάλι ξανά τα ίδια, γιατί δεν αλλάζει ο άνθρωπος, μόνο προσαρμόζεται καταπώς τον αναγκάζει η ζωή. Που συνεχώς πασχίζει να την πιάσει σαν τον ταύρο απ΄ τα κέρατα, για να την κάνει ζάφτι…

Πότε πέρασαν τέσσερις ώρες, ούτε το κατάλαβα. Μετά την παράσταση, καθώς οι θεατές σκορπίζονταν στους γύρω δρόμους κι εγώ ανέβαινα την Σόλωνος, αναρωτιόμουν επηρεασμένος ακόμα από το απροσδόκητο φινάλε ποια φαντάσματα άραγε στοιχειώνουν τη ζωή του καθενός μας· από ποιους ήρωες (του έργου τους ή της ζωής τους) κυνηγημένοι κάποιοι άνθρωποι αναζητούν μια κάθαρση; Με τον δικό του ο καθένας τρόπο.

Ο Κώστας Λογαράς είναι συγγραφέας.